ΦΕΣΤΙΒΑΛ 2018
19-20-21 Οκτώβρη
Αρχιτεκτονική, Κάτω Πολυτεχνείο, Αίθριο Αβέρωφ

Παρασκευή, 19 Οκτώβρη

19.00 εκδήλωση-συζήτηση
ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΕΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ
2-3 πράγματα που ξέρουμε για αυτές.

22.30 DJ set με τον DJ SPELLS

Σάββατο, 20 Οκτώβρη

19.00 εκδήλωση-συζήτηση
{…BIG DATA…}
Αόρατη συσσώρευση και κερδοφορία

22.30 συναυλία
Dury Dava
Cynical Ants
Cyclothymics

Κυριακή, 21 Οκτώβρη

19.00 προβολή ταινίας
GATTACA

22.30 θεατρική παράσταση
5 μονόπρακτα του Harold Pinter
από τη θεατρική ομάδα Buffonata

+

εκδόσεις

κατασκευές

diy arcade

περίπτερα

Εισαγωγή

Το 2012 μία ανακάλυψη στο πεδίο της γενετικής μηχανικής ήρθε σαν ένα νέο θαυματουργό εργαλείο στα χέρια των επιστημών, με το οποίο διατείνονται ότι μπορούν να αλλάξουν τη ζωή πέρα ως πέρα. Πρόκειται για την τεχνική CRISPR Cas9 (Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats), με την οποία γίνεται δυνατή η διόρθωση του γενετικού υλικού στο επίπεδο της μίας βάσης DNA, ακόμη και στον άνθρωπο. Αυτό σημαίνει, ότι δίνεται η μεγάλη υπόσχεση της θεραπείας των γενετικών και σωματικών ασθενειών, με τις πρώτες προσπάθειες για εφαρμογή να έχουν ήδη επιτευχθεί, αν και τα πειράματα γίνονται ακόμη σε εργαστηριακό επίπεδο, καθώς συναντώνται διάφορα εμπόδια.

Η μεγάλη διαφοροποίηση της τεχνικής αυτής που αφορά στη γενετική τροποποίηση, είναι ταυτόχρονα η μεγάλη της ακρίβεια και η πολύ φτηνή αγορά της ως προϊόν, καθώς το κόστος για τη διόρθωση του Dna πέφτει 99%. Βέβαια μέχρι σήμερα, έχουν επενδυθεί στο σύνολο περίπου 1 δισεκατομμύριο δολάρια για την εξέλιξη και τελειοποίηση της τεχνικής που διαχέονται σε πανεπιστήμια και εταιρίες που έχουν στηθεί γύρω από τα διάφορα δικαιώματα χρήσης της πατέντας. Επίσης, οι προεκτάσεις της τεχνικής αυτής στις οποίες θα αναφερθούμε παρακάτω, υπερβαίνουν τη χρήση της τεχνικής ως μέσο θεραπείας ασθενειών, και έτσι προκύπτει μία παραπάνω ανάγκη για μια πιο βαθιά κριτική.

Για να αναλύσουμε το τι τελικά σημαίνει μια τέτοια ανακάλυψη, πώς προκύπτει ως συνέχεια των προηγούμενων «βιολογικών θαυμάτων», τι πραγματικά εξυπηρετεί, μας φάνηκαν χρήσιμα κάποια εργαλεία τα οποία χρησιμοποιεί ο Φουκώ σχετικά με την εξουσία και πιο ειδικά την εξουσία που παίρνει τον ρόλο της διαχείρισης της ζωής (βιοεξουσία). Μπορούμε ίσως έτσι να δούμε, ότι η τεχνική αυτή δεν είναι μόνο συνδεδεμένη με τη θεραπεία ασθενειών, αλλά και με τη μηχανοποίηση και την πειθάρχηση των σωμάτων, πλήρως εναρμονισμένα και συμφασικά με την τέχνη διακυβέρνησης του φιλελευθερισμού.

Χρήσιμα εργαλεία περί εξουσίας και η διαχείριση της ζωής

Η εξουσία ως πλέγμα και ως δύναμη (και) θετική

«Όταν ορίζουμε τα αποτελέσματα της εξουσίας ως καταπίε­ση, υιοθετούμε μια καθαρά νομική αντίληψη της εξουσίας. Ταυτίζουμε την εξου­σία με ένα νόμο που λέει “όχι”. Η εξουσία θεωρείται ότι φέρει τη δύναμη μιας απαγόρευσης… Αν η εξουσία δεν ήταν ποτέ τίποτε άλλο παρά καταπιεστική, αν ποτέ δεν έκανε τίποτε άλλο από το να λέει “όχι”, νομίζετε ότι θα την υπάκουαν οι άνθρωποι; Αυτό που κάνει την εξουσία να κρατάει γερά, αυτό που την κάνει παρα­δεκτή είναι το ότι δε βαραίνει απλώς πάνω μας σαν μια δύναμη που λέει “όχι” αλλά ότι διαπερνά τα πράγματα, παράγει νόημα, επιφέρει απόλαυση, μορφές γνώσης, παράγει λόγο. Πρέπει να θεωρηθεί ως παραγωγικό πλέγμα που καλύπτει ολόκληρο το κοινωνικό σώμα και όχι ως αρνητική βαθμίδα που ρόλος της είναι η καταπίεση»
Μισέλ Φουκώ, Εξουσία, γνώση και ηθική

Μπορούμε να δούμε ότι ήδη από τον 18ο αιώνα, η εξουσία αρχίζει και μετατοπίζεται από μία απόλυτη σε μία πιο διάχυτη μορφή, που σήμερα μπορεί να αποτυπωθεί σαν ένα πλέγμα που διατρέχει ολόκληρο το κοινωνικό σώμα. Η εξουσία στις σύγχρονες Δυτικές κοινωνίες (σε αντίθεση με την απόλυτη εξουσία του ηγεμόνα επί της ζωής και του θανάτου στις απολυταρχικές κοινωνίες, που εξηγούμε μετά), δεν εκπορεύεται από μία κεντρική πηγή (π.χ. κράτος ή νόμο), αλλά ασκείται από αμέτρητα σημεία. Έχει νόημα, να δούμε την εξουσία που έρχεται από κάτω, για να αποδεσμευτούμε από την εννόησή της ως μια δύναμη που έρχεται μόνο «από τα πάνω». Να δούμε δηλαδή την εξουσία που ενυπάρχει στην οικογένεια, στο σχολείο, στις ομάδες, στην καθημερινή ζωή και τις προσωπικές σχέσεις, ακόμη και στις πιο ιδιωτικές και αδιόρατες εκφάνσεις της, ή και την εξουσία που ασκούμε οι ίδιοι και οι ίδιες στα σώματά μας, σε ένα πλαίσιο αυτοπειθάρχησης και συνεχούς βελτίωσης του εαυτού. Το εξουσιαστικό φαινόμενο, ως ένα τέτοιο πλέγμα σχέσεων, είναι αυτό που σταθεροποιεί το όλο σύστημα που παρά τις όποιες αντιθέσεις του, μπορεί και ανακτά την ισορροπία του. Επιπλέον, όπως φαίνεται και από το παραπάνω απόσπασμα του Φουκώ, δεν θα μπορούσαμε να ταυτίσουμε την εξουσία αποκλειστικά με την έννοια της καταπίεσης, γιατί αυτό ακριβώς που κάνει την εξουσία ανθεκτική είναι ότι έχει και ένα ρόλο παραγωγικό.

Βλέπουμε δηλαδή, όπως θα προσπαθήσουμε εξηγήσουμε και παρακάτω με το παράδειγμα της βιολογίας, ότι η εξουσία του επιστημονικού λόγου παράγει. Παράγει αντικείμενα γνώσης και επιθυμίες. Υπόσχεται θεραπείες ασθενειών και βελτίωση των ικανοτήτων και των δυνατοτήτων του ανθρωπίνου σώματος. Και αυτό είναι μέρος της τέχνης διακυβέρνησης του φιλελευθερισμού και του νεοφιλελευθερισμού που θέτει την εξουσία όχι μόνο ως μια δύναμη αρνητική (γιατί έχει γίνει κατανοητό ότι τότε θα ήταν πολύ εύθραυστη) αλλά και ως δύναμη παραγωγική που πλαισιώνει και διαχειρίζεται τη ζωή (όχι το θάνατο) και που δεν υποχρεώνει κανένα και καμία να «αγοράσει» τα προϊόντα που παράγει, αλλά δίνει στο άτομο τη δυνατότητα επιλογής. Υποθετικά βέβαια μόνο, γιατί η μη επιλογή, στο πλαίσιο αυτό, έχει το τίμημά της. Συνεπάγεται νέες μορφές υπευθυνότητας, νέους αποκλεισμούς και απαγορεύσεις. Αν λοιπόν φανταστούμε την εξουσία σαν μια δύναμη που έχει πηγή και δέκτη, βλέπουμε στην εξέλιξη της ιστορίας, ότι οι συνιστώσες της δύναμης αυτής όλο και αυξάνονται. Η πηγή δεν είναι μόνο ο εκάστοτε ηγεμόνας που την ασκεί στο κοινωνικό σώμα σαν ολότητα, αλλά εκκινούν πολλές συνιστώσες προς όλες τις κατευθύνσεις, η συνολική ένταση των οποίων κεφαλαιοποιείται στο κράτος, το οποίο σαφώς και τις αναπαράγει για να εξασφαλίσει την ισορροπία του.

Δικαίωμα ζωής και θανάτου και το πέρασμα στην εξουσία επί της ζωής (βιο-εξουσία)

Σταδιακά και με την πάροδο αρκετών χρόνων, μια σημαντική αλλαγή συμβαίνει στον δυτικό κόσμο όσον αφορά την μορφή εξουσίας. Η εξουσία, από τον 17ο αιώνα ήδη, προορίζεται περισσότερο στην «υπεράσπιση και τη διαχείριση της ζωής». Στο να παράγει δυνάμεις , να τις αυξάνει, να τις διατηρεί και να τις διατάσσει κατά πως επιθυμεί, πάρα στο να τις εμποδίζει, να τις περιορίζει ή να τις καταστρέφει όπως συνέβαινε παλαιότερα. Η εξουσία αυτή, στοχεύει ακόμα στην αυτοπειθάρχηση των υποκειμένων και στη διαμόρφωσή τους ως επιχειρηματίες του εαυτού τους, που πρέπει συνεχώς να φροντίζουν και να βελτιώνουν τη ζωή τους, στο όνομα της υγείας και της παραγωγικότητας. Αυτή η «νέα» μορφή εξουσίας, η οποία δεν έχει ως βασική της λειτουργία το να επιτρέπει τη ζωή ή να επιβάλει το θάνατο, αλλά να επενδύει τη ζωή και να τη διαχειρίζεται «απ’ άκρη σ’ άκρη», είναι αυτή που ο Φουκώ ονόμασε βιοεξουσία, δηλαδή, εξουσία επί της ζωής.

Από αυτή την ιστορική στιγμή, ο θάνατος των κοινωνικών υποκειμένων, που έως τότε θεμελιωνόταν στο δικαίωμα της εκάστοτε ανώτατης αρχής να υπερασπίζεται τον εαυτό της, ή να ζητά να την υπερασπιστούν, θα εμφανίζεται πλέον ως η άλλη όψη του δικαιώματος που έχει το κοινωνικό σώμα να διασφαλίσει την ζωή του, να την διατηρήσει ή να την αναπτύξει. Με άλλα λόγια από εδώ κι ύστερα, οι πόλεμοι δεν γίνονται πια στο όνομα κάποιας ανώτερης αρχής, κάποιου άρχοντα ή ηγεμόνα, αλλά γίνονται στο όνομα της επιβίωσης ενός ολόκληρου λαού και στο δικαίωμα του να υπάρχει.

Είναι σημαντικό να τονίσουμε πως το γεγονός ότι οι σύγχρονες εξουσίες είναι πιο έτοιμες από ποτέ στο να παράξουν γενοκτονίες μαζικής κλίμακας, που όμοιες τους δεν έχουμε γνωρίσει ως τώρα, δεν συνεπάγεται σε καμία περίπτωση ένα είδους οπισθοδρόμησης στην εποχή όπου οι εξουσίες είχαν απόλυτο δικαίωμα πάνω στις ζωές των ανθρώπων. Τουναντίον αυτό συμβαίνει ακριβώς επειδή η σύγχρονη εξουσία πλέον τοποθετείται και ασκείται στο επίπεδο της ζωής, του είδους, της φυλής και των πληθυσμιακών φαινομένων.

«Το παλαιό δικαίωμα του να επιβάλεις τον θάνατο ή να επιτρέπεις τη ζωή, αντικαταστάθηκε από μια εξουσία του να δίνεις ζωή ή να πετάς στον θάνατο»
Φουκώ Ιστορία της σεξουαλικότητας

Οι δύο διαστάσεις της βιοεξουσίας

Ο Φουκώ παρουσιάζει δυο βασικές μορφές ως σκέλη αυτής της νέας εξουσίας της ζωής. Αρχικά κατά τον 17ο αιώνα η εξουσία αντιμετώπισε το σώμα σαν μηχανή και επικεντρώθηκε συγχρόνως στην αύξηση της αποδοτικότητάς του, και της υπακοής του (ανατομο-πολιτική). Ασκώντας διάφορες τεχνικές πειθάρχησης (με θεσμούς όπως ο στρατός, η φυλακή, τα ιδρύματα και το σχολείο), στόχευε σε σώματα υποταγμένα και εξασκημένα, σώματα «πειθήνια». Για να επιτευχθεί αυτό επιστρατεύθηκαν οι επιστημονικοί κλάδοι της ανατομικο-πολιτικής του ανθρώπινου σώματος. Σε μια δεύτερη φάση, στα μέσα του 18ου αιώνα η εξουσία προσανατολίσθηκε στο σώμα-είδος και τη μηχανική του ζώντος. Κατά την περίοδο αυτή αρχίζουν και συστηματοποιούνται οι διαχειριστικές πολιτικές σε ζητήματα δημογραφικά (γεννήσεις, θάνατοι, σεξουαλικές πρακτικές), υγειονομικά (επίπεδο υγείας, μακροβιότητα, εμβόλια, καραντίνες), στατιστικά (καταγραφή δεδομένων πληθυσμού, πόρων και αγαθών): πρόκειται για μια βιο-πολιτική του πληθυσμού. Οι επιστήμες του σώματος και οι ρυθμίσεις του πληθυσμού συνιστούν τους δύο πόλους γύρω από τους οποίους αναπτύχθηκε η οργάνωση της εξουσίας πάνω στη ζωή[ref]Η ανάλυση των δύο πόλων της βιοεξουσίας καθώς και η στροφή της εξουσίας σε αυτή τη μορφή που προσπαθήσαμε να αποτυπώσουμε εν συντομία παραπάνω, γίνεται από τον Φουκώ στο τελευταίο κεφάλαιο του «Η ιστορία της Σεξουαλικότητας, Η δίψα για γνώση (πρώτος τόμος)».[/ref].

Η ανατομο-πολιτική του σώματος από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό μέχρι την CRISPR.

Σύντομη ιστορική αναδρομή στην ανατομία του σώματος

Στο σημείο αυτό θα θέλαμε να κάνουμε μια σύντομη ιστορική αναδρομή της πολιτικής της ανατομίας του ανθρώπινου σώματος, του πρώτου πόλου της βιοεξουσίας, έτσι όπως την περιέγραψε ο Φουκώ (ανατομο-πολιτική), ώστε να έχουμε μια πιο σφαιρική εικόνα, χωροχρονικά προσδιορισμένη, να δούμε πώς λειτούργησε ως εργαλείο για την πολιτική οικονομία και κυρίως να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτή η πολιτική δεν είναι «σύγχρονη», αλλά έχει μια ιστορία περίπου τριών αιώνων, είναι συνδεδεμένη με το καπιταλιστικό σύστημα και ζωτικό κομμάτι της ύπαρξής του και για να φτάσει σήμερα στο σημείο να θεωρείται αυτονόητη, πέρασε από πολλές δοκιμασίες.

Αρκετά χοντρικά, για τη μετάβαση από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό (μετάβαση εννοούμενη ως μια παρατεταμένη διαδικασία αλλαγών, πολύ αιματηρών, που άρχισαν από τα τέλη του 15ου και συνεχίστηκαν για τουλάχιστον δυόμιση αιώνες), δεν αρκούσε μόνο η πρωταρχική συσσώρευση (συσσώρευση και συγκέντρωση εργατών και κεφαλαίου). Ενδεικτικά, μπορούμε να αναφέρουμε ότι κάτι τέτοιο έγινε με την υποδούλωση των ιθαγενών της αμερικής και της αφρικής στον Νέο Κόσμο, με την ιδιωτικοποίηση των κοινών γαιών στη Δύση, αποστερώντας τα μέσα αυτοσυντήρησης των ευρωπαίων, με την καθυπόταξη των γυναικών στην αναπαραγωγή του εργατικού δυναμικού, με το κυνήγι μαγισσών. Χρειάστηκε όμως επιπλέον (χωρίς αυτό να μπαίνει εξισωτικά, αλλά σαν ένας ακόμη παράγοντας) και η μηχανοποίηση και πολιτικοποίηση του ανθρώπινου σώματος, η μετατροπή με λίγα λόγια του σώματος σε εργασιακή μηχανή[ref]Εκτός από τη μηχανοποίηση του σώματος (ανατομο-πολιτική του πληθυσμού), στην οποία βλέπουμε την εξουσία στραμμένη στο σώμα ως είδος, χρειαζόταν και η άσκηση της εξουσίας σε επίπεδο πληθυσμού, στραμμένη δηλαδή στο συνολικό σώμα: Οι εξαθλιωμένες μάζες, που μέχρι τότε ήταν αφημένες στην πείνα και στις αρρώστιες, που συχνά δεν ήταν καν καταχωρημένες σε επίσημα αρχεία, που κινούνταν στα όρια μεταξύ νομιμότητας και ανομίας, έπρεπε τώρα να αποτελέσουν το εργατικό δυναμικό της βιομηχανίας.[/ref]. Αυτό ήταν αναγκαίο, καθώς ήταν αντιληπτό ότι το σώμα ήταν φορέας της εργασιακής δύναμης, ήταν ένα πεδίο πολύ σοβαρής και ουσιαστικής επένδυσης. Δεν θα μπορούσε το σώμα που μέχρι τότε θεωρούνταν κάτι ιερό και με απόκρυφες αρετές, να περάσει σε μια σκληρή εργασιακή πειθαρχεία που επαφιόταν σε συμπεριφορές προβλέψιμες και ομοιόμορφες, παρά μόνο εάν «πέθαινε», εάν υποβιβαζόταν σε ένα απλό αυτόματο, σε μία μηχανή. Το σκοπό αυτό, εξυπηρέτησε η ανατομία, η οποία μετά τη μακρόχρονη περιθωριοποίησή της στο Μεσαίωνα, εμφανίζεται πια ως επιστήμη.

Έτσι, μπορούμε να αρχίσουμε από το ανατομικό εγχειρίδιο που δημοσιεύτηκε από τον Καρτέσιο το 1664 και ονομάζεται Πραγματεία περί του ανθρώπου. Εκεί αποτυπώνεται και η μεγάλη προσπάθεια μηχανοποίησης του σώματος, όταν για παράδειγμα ανθρώπινο σώμα αναφέρεται ως, «τούτη η μηχανή». Λέει χαρακτηριστικά…

«Θα ήθελα να συλλογιστείτε ότι όλες οι ιδιότητες που απέδωσα σε τούτη τη μηχανή είναι φυσικά επακόλουθα της προδιάθεσης των οργάνων -ούτε λίγο ούτε πολύ όπως ακριβώς και οι κινήσεις ενός ρολογιού ή ενός αυτομάτου ακολουθούν τη ρύθμιση που έχουν τα αντίβαρα και τα γρανάζια του».

Βλέπουμε εδώ, να ανοίγεται για πρώτη φορά το «βιβλίο της ανθρώπινης φύσης». Ανακαλύπτεται μια νέα αχαρτογράφητη γη και άρα ένα νέο πεδίο επένδυσης της αστικής τάξης που πρέπει πρώτα να εκτιμήσει με ακρίβεια τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά. Στην Ιταλία, και αλλού, τα δημόσια μαθήματα ανατομίας είχαν εξελιχθεί σε τελετουργίες που διαδραματίζονταν σε ειδικά σχεδιασμένους χώρους και είχαν φανερή ομοιότητα με θεατρικές παραστάσεις:

«Τα μαθήματα χωρίζονταν σε φάσεις… υπάρχει εισιτήριο και κατά τη διάρκεια της παράστασης εκτελούνται μουσικά προγράμματα για την ψυχαγωγία του κοινού… υπάρχουν παρόμοιοι κανονισμοί για τη συμπεριφορά και την επιμέλεια της «παραγωγής». (Giovanna Ferrari, 1987).

Στο «θέατρο της ανατομίας», λοιπόν, ο ανατόμος παρουσιάζει το σώμα ως ένα εργοστάσιο, δίνοντας ένα δημόσιο μάθημα ότι το σώμα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία μηχανή.

Σε όλη αυτή τη διαδικασία, λοιπόν, το σώμα παρουσιάζεται ως μια ύλη αδρανής και στείρα, που για να μπορεί να ζήσει πρέπει να δουλεύει συνεχώς και πειθαρχημένα.

«Όταν ο Χομπς λέει «τι άλλο είναι η καρδιά, αν όχι ελατήριο και οι κλειδώσεις ισάριθμοι τροχοί» διακρίνουμε στα λόγια του ένα αστικό πνεύμα, για το ποίο όχι μόνο η εργασία είναι η συνθήκη και το κίνητρο της ύπαρξης του σώματος, αλλά και όλες οι σωματικές δυνάμεις οφείλουν να μετατραπούν σε δυνάμεις εργασιακές. […] Το σώμα έπρεπε να πεθάνει για να μπορέσει η εργασιακή δύναμη να ζήσει.»
Silvia Federici, O Κάλιμπαν και η μάγισσα. Γυναίκες σώμα και πρωταρχική συσσώρευση

Η διείσδυση στη μικροκλίμακα

Και αφού η εργασιακή δύναμη έζησε τελικά, η συνταγή της μηχανοποίησης και ο κατακερματισμός του σώματος συνέχισε να βαθαίνει όλο και περισσότερο στην εξέλιξη της ιστορίας. Βλέπουμε για παράδειγμα στην επιστήμη της βιολογίας στην οποία θέλουμε να εστιάσουμε, την τάση να διεισδύει όλο και περισσότερο στον μικρόκοσμο και στη μικροκλίμακα της ζωής.

Μετά το άνοιγμα του σώματος και την προσπάθεια κατανόησης των μηχανισμών του σε επίπεδο οργάνων, ακολουθεί μία δίχως τέλος διαδρομή στα όλο και μικρότερα συστατικά του σώματος. Στα τέλη του 18ου, η επιστημονική κοινότητα ζουμάρει για πρώτη φορά στα όργανα και ανακαλύπτει τον ιστό, τον οποίο βαφτίζει «θεμέλιο της κατασκευής των οργανισμών», μέχρι αυτή η θεωρία να καταρριφθεί κάποια χρόνια μετά (κυρίαρχα στα μέσα του 19ου ), όταν διατυπώθηκε η άποψη ότι το κύτταρο αποτελεί τη στοιχειώδη μορφολογική και λειτουργική μονάδα (Mathias Schleiden & Theodore Scwann, 1839). Και όσο η τεχνολογία του μικροσκοπίου εξελισσόταν, τόσο η αιτία της ύπαρξης της ζωής αναγόταν στο πιο μικρό θεμελιώδες συστατικό. Τα συστατικά του κυττάρου, οι πρωτεΐνες, το DNA, το γονίδιο, οι βάσεις του DNA, και δεν έχει τελειωμό (μάλλον…). Η πορεία αυτή συνοδεύτηκε και συνοδεύεται με Λόγους και «Αλήθειες» που παράγονται από την εξουσία των επιστημών προσπαθώντας να διαχειριστούν τη ζωή «από άκρη σε άκρη». Από τη στιγμή που το σώμα-μηχανή είναι αυτή η «συναρμολόγηση» των συστατικών σε επίπεδο νανομεγέθους και από τη στιγμή που αν δεν φροντίσεις τη μηχανή αυτή θα πάψει να λειτουργεί ή τουλάχιστον δε θα λειτουργεί τόσο καλά όσο του διπλανού σου, η επένδυση στο σώμα έφτασε στο σημείο να αποικίσει τα μικρότερα. Το DNA δεν θεωρείται πια ένας απλός φορέας των πληροφοριών που θα συνθέσει το κάθε μοναδικό σώμα, αλλά φορέας που επιδέχεται βελτίωσης και μάλιστα επιτακτικής. Αφού η χαρτογράφηση του ανθρωπίνου γονιδιώματος (2003) βρήκε ένα 3% ολόκληρου του DΝΑ ως υπεύθυνο για τα εξωτερικά μας χαρακτηριστικά, τις ασθένειες, αλλά και την ψυχοσύνθεσή μας[ref]Για περισσότερα σχετικά με το πρόγραμμα του ανθρωπίνου γονιδιώματος: «Το γονίδιο της κριτικής» εισήγηση στο φεστιβάλ του Game Over 2016.[/ref], ήρθε η ώρα που μπορούμε να πάρουμε «τη μοίρα» στα χέρια μας.

CRISPR Cas9: Τι είναι, τι υπόσχεται και τι πραγματικά κάνει

Ενώ η γενετική μηχανική έχει επιδοθεί ήδη από το 1970 στη γενετική τροποποίηση φυτών και ζώων, το 2012, η Jennifer Doudna, βιοχημικός στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, και η Emmanuella Charpentier, μικροβιολόγος του ινστιτούτου Max Plank, του Βερολίνου, ανακοίνωσαν ένα τεράστιο άλμα στη γενετική μηχανική, που μπορεί να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων πέρα ως πέρα. Πρόκειται για την τεχνική CRISPR Cas9[ref]Επεξηγηματικό βίντεο για τον τρόπο λειτουργίας της τεχνικής και των εφαρμογών της[/ref].

Η επιστημονική κοινότητα λοιπόν ανακάλυψε ένα ένζυμο (Cas9) που παράγει το βακτήριο Στρεπτόκοκκος, έτσι ώστε να αμύνεται από την εισβολή ιών. Το ένζυμο αυτό, συνοπτικά, κομματιάζει το γενετικό υλικού του ιού, και τα κομμάτια που δημιουργεί τα συνδέει με μία ακολουθία rna που έχει φτιάξει το ίδιο το βακτήριο. Με αυτόν τον τρόπο, το βακτήριο «ξεγελάει» τον ιό, ο οποίος αρχίζει και αντιγράφει το DNA του, το οποίο όμως… δεν είναι ακριβώς δικό του, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να πολλαπλασιαστεί. Πρόκειται για έναν εξαιρετικό φυσικό μηχανισμό άμυνας των βακτηρίων έναντι των ιών, που φυσικά οι γενετιστές δεν θα άφηναν ανεκμετάλλευτο. Η «επανάσταση» άρχισε όταν βρέθηκε ότι το ένζυμο αυτό, μπορεί να απομονωθεί και να λειτουργήσει σε όλους τους οργανισμούς, και(!) στον άνθρωπο. Ό,τι DNA του δώσεις, όπως ακριβώς έκανε και στο ιικό Dna, μπορεί να το σπάσει με ακρίβεια εκεί που θα το κατευθύνεις, και να τοποθετήσει τη γενετική ακολουθία που εσύ επιθυμείς.

Από το 2015, οι γενετιστές, κρατώντας αυτό το πολύτιμο εργαλείο στα χέρια τους, ακόμη και αν αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα στην τεχνική, υπόσχονται (για άλλη μια φορά) το τέλος των σωματικών και γενετικών ασθενειών (Αids, καρκίνος, σύνδρομο Down, νόσος Huntigton, θαλασσαιμίες κτλ). Αλλά, όπως λένε και πολλοί από αυτούς, γιατί να σταματήσουν εκεί;

Ακόμη και αν από την ίδια την επιστημονική κοινότητα, υπάρχουν «βιοηθικά διλλήματα», και έχει ανοίξει έναν debate αντιπαραθέσεων σχετικά με αυτά, γίνεται ντόρος για ένα σωρό προεκτάσεις της συγκεκριμένης τεχνικής της γενετικής μηχανικής. To 2016, Κινέζοι επιστήμονες, προσπάθησαν να φτιάξουν το πρώτο μωρό κατά παραγγελία (designer baby), και ακόμη και αν η τεχνική τους δεν τους έκανε ακριβώς τη χάρη, η προσπάθειες σε αυτή την κατεύθυνση είναι γεγονός. Ένας «θαυμαστός καινούριος κόσμος» απλώνεται μπροστά. Η υπόσχεση, δεν βλέπει μόνο στο σχεδιασμό εμβρύων απλώς απαλλαγμένων από γενετικές ασθένειες, αλλά και εμβρύων που θα επιλέγεις τα χαρακτηριστικά που θες και που οι γενετιστές έχουν δείξει ότι οφείλονται σε γονίδια. Χρώμα ματιών, χρώμα μαλλιών, μυϊκό σύστημα. Θα μπορούν, λένε, να βελτιώσουμε όλα τα χαρακτηριστικά που προσπαθούν να μας πείσουν ότι οφείλονται στο Dna. Η εξυπνάδα για παράδειγμα, παρουσιάζεται ως ένα αποτέλεσμα που οφείλεται κατά πολύ στην αλληλεπίδραση πολλών γονιδίων που τελικά είναι υπεύθυνα για την αποτύπωση ενός συγκεκριμένου «IQ». Τα γονίδια αυτά εντοπίζονται με συγκριτικές μελέτες μεταξύ ατόμων με υψηλό δείκτη νοημοσύνης (πάνω από 150)[ref]CGP (Cognitive Genomics Project) : Ερευνητικό πρόγραμμα που επικεντρώνεται στην κατανόηση της προέλευσης της νοημοσύνης διαμέσου του γονιδιώματος.[/ref] γεγονός που προφανώς χωράει τεράστια αμφισβήτηση για την επιστημονική μεθοδολογία. Από τη στιγμή που επιστημονική κοινότητα, λοιπόν, εντοπίζει γονίδια που σχετίζονται με τέτοια κοινωνικά χαρακτηριστικά, και από τη στιγμή που πια έχει στα χέρια της εργαλεία που μπορούν να τροποποιήσουν με ακρίβεια το γενετικό υλικό, νομιμοποιείται να υπόσχεται και την βελτίωσή τους. Πάντα γενετικά, πάντα πειστικά.

Το σημαντικό για εμάς, δεν είναι να εστιάσουμε στα τεχνικά προβλήματα που έχει η μέθοδος Crispr, τα οποία είναι πολλά αν αναλογιστούμε ότι ήδη υπάρχουν ως εμπόδια στον μικρόκοσμο των εργαστηρίων, αλλά να εστιάσουμε στο τι πραγματικά κάνει σε ιδεολογικό επίπεδο και τι εξυπηρετεί.

Εδώ, μπορούμε να δούμε τη σύγχρονη εφαρμογή της βιο-εξουσίας, από την πλέον κατάλληλη επιστήμη. Λέμε, λοιπόν, ότι η βιολογία ως επιστήμη που παράγει λόγους και αλήθειες, είναι φορέας εξουσίας και μάλιστα πολύ ισχυρός, καθώς είναι η επιστήμη αυτή που ασχολείται με την ίδια τη ζωή, στην οποία και έχει εστιάζει η σύγχρονη εξουσία. Οι τεχνολογίες της βιολογίας και συγκεκριμένα της γενετικής μηχανικής, αφού μιλάμε για την CRISPR, παράγουν επιθυμητά προϊόντα (θεραπείες ασθενειών, μωρά κατά παραγγελία, μακροζωία κτλ) και τα προϊόντα αυτά είναι επιθυμητά στο πλαίσιο που η εξουσία τρεις αιώνες τώρα επένδυσε στη ζωή και έθεσε τα υποκείμενα επιχειρηματίες των εαυτών τους που θα φροντίζουν τη ζωή τους όσο το δυνατόν περισσότερο σε ένα πλαίσιο συνεχούς αυτοπειθάρχησης και βελτίωσης του εαυτού. Βλέπουμε δηλαδή, ότι ο έλεγχος πάνω στο σώμα-μηχανή είναι τόσο σημαντικός, όσο ήταν τότε, στις αρχές του 18ου αιώνα. Στοχεύει σε σώματα πειθήνια, στην αύξηση των ικανοτήτων τους, στην απόσπαση των δυνάμεών τους. Με λίγα λόγια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ανατομο-πολιτική του σώματος, διείσδυσε στο επίπεδο της μίας βάσης του Dna.

Επίλογος

Τελειώνοντας, μπορούμε να δούμε, ότι η εξουσία των επιστημών, και συγκεκριμένα της βιολογίας και της γενετικής μηχανικής, δεν κάνει κάτι διαφορετικό από αυτό που περιγράφηκε στη βιο-εξουσία, καθώς ούτως ή άλλως είναι δομικό της κομμάτι. Από τη μία, διεισδύει σε όλο και μικρότερη κλίμακα στο σώμα-μηχανή (ανατομο-πολιτική του σώματος) και ταυτόχρονα δρα σε ένα συνολικότερο επίπεδο διαχείρισης της ζωής του πληθυσμού, παράγοντας για παράδειγμα τα κατάλληλα εργαλεία για να φτιαχτούν οι εθνικές βάσεις δεδομένων Dna[ref]Αναλυτικότερα για τις εθνικές βάσεις DNA: το νέο πανοπτικό: νέες τεχνολογίες και επιτήρηση [μέρος 2], από «μητροπολιτικά συμβούλια αυτόνομων».
Ακόμη, για τις προσπάθειες της ελλάδας για την βελτιστοποίηση της εθνικής βάσης DNA και το βιοπολιτικό ρόλο της, παραθέτουμε το απόσπασμα από το «πρώτο θέμα»:
«Την επιτακτική ανάγκη δημιουργίας μιας πλήρους βάσης DNA, σε εθνικό αλλά και ευρωπαϊκό επίπεδο, υπογράμμισε και η προϊσταμένη Επιτελείου του Αρχηγείου της ΕΛΑΣ, αντιστράτηγος Ζαχαρούλα Τσιριγώτη. Επίσης, η κ. Τσιριγώτη πρόσθεσε ότι «χρειάζεται διεθνής καμπάνια ενημέρωσης που να παροτρύνει τους μετανάστες και πρόσφυγες να δίνουν δείγματα DNA στη σχετική βάση».[/ref], που δρουν και πολύ περισσότερο θα δράσουν ως ένας νέος τρόπος δημογραφίας (βιοπολιτική του πληθυσμού). Όσον αφορά στο ποιοι κερδίζουν από αυτό, η απάντηση γίνεται προφανής: Τα πειθαρχημένα και βελτιωμένα σώματα εξυπηρετούν τα αφεντικά και τη σταθερότητα του οικονομικού συστήματος, το οποίο παρόλες τις αντιφάσεις του καταφέρνει και επιβιώνει. Αυτό όμως, ίσως και να συμβαίνει στην έλλειψη της δικής μας κριτικής και των δικών μας αρνήσεων. Γι αυτό και στόχος της σημερινής εισήγησης, είναι να προσεγγίσουμε αυτές τις νέες τεχνολογίες κριτικά, γιατί μπορεί η CRISPR να ακούγεται ως νέο θαύμα, αλλά στην πραγματικότητα αυτό που κάνει είναι κάτι πολύ παραπάνω.

«Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η βιοεξουσία ήταν ένα απαραίτητο βήμα για την ανάπτυξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Και αυτό γιατί δεν θα μπορούσε μια τέτοια μορφή οργάνωση της κοινωνίας να διασφαλιστεί, παρά με τίμημα την ελεγχόμενη ένταξη των σωμάτων στον μηχανισμό παραγωγής και μέσω μιας προσαρμογής των πληθυσμιακών φαινομένων στις οικονομικές διαδικασίες. Απαίτησε ωστόσο ακόμη περισσότερα. Χρειάστηκε την αύξηση των μεν και των δε, την ενίσχυση τους και συγχρόνως την ευχρηστία και την ευπείθεια τους. Χρειάστηκε μεθόδους εξουσίας, τις δυνάμεις, τις δεξιότητες, τη ζωή εν γένει, δίχως ωστόσο να δυσχεραίνουν την καθυπόταξη τους.»
Φουκώ, Η ιστορία της Σεξουαλικότητας, Η δίψα της γνώσης

Η έννοια της ιδιωτικότητας

“Πρόσφατες εφευρέσεις και νέες επιχειρηματικές μέθοδοι επισημαίνουν την ανάγκη ενός επόμενου βήματος για την προστασία της προσωπικότητας, και για την προστασία του ατομικού δικαιώματος “να αφήνεται κανείς μόνος”. Πολυάριθμες μηχανικές συσκευές απειλούν να επαληθεύσουν την πρόβλεψη πως “αυτά που ψιθυρίζονται στην ντουλάπα θα πρέπει να διακηρύττονται από τις ταράτσες”

Αυτά δήλωνε το 1890 ο δικηγόρος Louis Brandeis, από τη Βοστώνη, ο οποίος μαζί με τον συνεργάτη του, Samuel Warren, δημοσίευσαν το «Δικαίωμα στην Ιδιωτικότητα», το πρώτο σημαντικό νομικό κείμενο για την υπεράσπιση της ιδιωτικότητας. Η εφεύρεση στην οποία αναφερόταν δεν ήταν άλλη από τη φορητή φωτογραφική μηχανή και η επιχειρηματική μέθοδος που έπληττε το ατομικό δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, δεν ήταν άλλη από τη «δημοσιογραφία των παπαράτσι». Τα πολλαπλά περιστατικά παρενόχλησης της προσωπικής ζωής των διασημοτήτων, τα οποία συνοδεύονταν από τη διάδοση έντυπων λεπτομερειών δημιούργησαν την ανάγκη για αναθεώρηση της έννοιας της ιδιωτικότητας, ώστε να συμπεριλαμβάνει αυτό που ονομάστηκε το «δικαίωμα της προσωπικότητας του ατόμου». Το να μπορεί κανείς να προστατεύει, μαζί με την ιδιοκτησία και τη ζωή του, την έκφραση των συναισθημάτων και των σκέψεών του καθώς και τις ιδιωτικές του συζητήσεις.

Ας σημειώσουμε ξεκινώντας, ότι η ιδιωτικότητα σαν έννοια είναι αρκετά δύσκολη να οριστεί, γιατί εξαρτάται από τα αξιακά συστήματα και τα συμφέροντα εξουσίας κάθε περιόδου. Μέχρι τότε, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την έννοια της ιδιοκτησίας και το άσυλο που προσέφερε στον ιδιοκτήτη της, δηλαδή σε πρώτο στάδιο την αστική τάξη, από την παρεμβατικότητα του κράτους. Μια τεχνολογική καινοτομία, όπως αυτή της φωτογραφικής μηχανής, σε συνδυασμό με την αναδυόμενη εννόηση του εαυτού και της προσωπικότητας ως ανεξάρτητα στοιχεία του ατόμου, αποκομμένα από τις κοινωνικές του σχέσεις, έφεραν στην επιφάνεια την ανάγκη για εμπλουτισμό της ιδιωτικότητας με νέα χαρακτηριστικά.

Μερικές δεκαετίες αργότερα, κοντά στο 1930, ακόμα μία εφεύρεση, το προσωπικό τηλέφωνο και τα διευρυμένα τηλεφωνικά δίκτυα, δημιούργησαν μια νέα απειλή. Την τηλεφωνική υποκλοπή. Ενώ ο νόμος ήταν σαφής σε όσα αφορούσαν την εδαφική ιδιωτικότητα -ότι δηλαδή κανείς δεν μπορούσε να εισβάλει στην ιδιοκτησία ενός πολίτη, στο σπίτι του- ήταν θολό το κατά πόσο μπορούσε να υποκλέψει στοιχεία των ιδιωτικών του συζητήσεων τα οποία ούτως ή άλλως έβγαιναν από τα όρια του σπιτιού του, και ταξίδευαν χιλιόμετρα μέσα σε καλώδια. Ο ίδιος νομικός που αναφέραμε στην αρχή του κειμένου, ο Brandeis, όντας πλέον ανώτατος δικαστής, ερμήνευσε τη νομοθεσία στο πνεύμα της εποχής, σύμφωνα με τις βάσεις που ίδιος είχε βάλει, δημιουργώντας ακόμα μια νέα έννοια: την ιδιωτικότητα των τηλεπικοινωνιών.

Δεν είναι σκοπός μας εδώ να κάνουμε μια ιστορική αναδρομή της έννοιας της ιδιωτικότητας και των νομοθεσιών που την συνόδευσαν μέχρι σήμερα. Κάνουμε αυτήν την εισαγωγή για να επισημάνουμε δύο ζητήματα, τα οποία μας φάνηκαν ενδιαφέροντα και μας οδήγησαν στην επεξεργασία αυτού του θέματος.

Το πρώτο είναι πως, η ιδιωτικότητα και η προστασία της αλλάζει κάθε φορά που ένα νέο τεχνολογικό παράδειγμα εδραιώνεται και εφοδιάζει τις εκάστωτε εξουσίες με νέα εργαλεία επιβολής στα υποκείμενα που μπαίνουν στο στόχαστρο/ενδιαφέρον. Αυτό μας ενδιαφέρει ιδιαιτέρως, καθώς σαν ομάδα ασχολούμαστε καιρό με το ζήτημα της αλλαγής παραδείγματος, προσπαθώντας να το περιγράψουμε και να το φωτίσουμε από διαφορετικές πλευρές. Οι νέοι τρόποι παραβίασης της ιδιωτικότητας, που είναι σαφώς τέκνα της ψηφιοποίησης και της καθολικότητας των Η/Υ, βάζουν πολλά νέα ερωτήματα τα οποία θα δούμε παρακάτω.

Το δεύτερο σημείο έχει να κάνει με το δίπολο παραβίαση/προστασία, μέσα από το οποίο αναδύεται και μετασχηματίζεται διαρκώς η έννοια της ιδιωτικότητας. Είναι σημαντική αυτή η διαπίστωση, γιατί μας δίνει μια κατεύθυνση σχετικά με το αν, για ποιους και σε ποιο νοηματικό πλαίσιο κρίνουμε ότι αξίζει να υπερασπιστούμε ένα τέτοιο δικαίωμα. Απέναντι στο κράτος, απέναντι στα αφεντικά, στις εταιρίες, στους γιατρούς ή/και στους ψηφιακούς μας φίλους/ες; Αν η ιδιωτικότητα έρχεται στο προσκήνιο κάθε φορά που παραβιάζεται, είναι σημαντικό να δούμε τη θέση μας, συλλογικά και ατομικά, σε αυτήν την ιεραρχία επιβολής ελέγχου και εξουσίας.

Μορφές ιδιωτικότητας στο σήμερα.

Η έννοια της ιδιωτικότητας μέχρι στιγμής περιλαμβάνει τις παρακάτω διατυπώσεις[ref]Όπως συγκεντρώθηκαν στο πολύ βοηθητικό μπλογκ antiauthor.wordpress.com από την έκθεση του Electronic Privacy Information Center και της Privacy International. Επίσης ενδιαφέροντα sites αν θέλει κανείς να μάθει περισσότερα για το ζήτημα της πληροφοριακής ιδιωτικότητας.[/ref]:

• Εδαφική ιδιωτικότητα (territorial privacy), που αφορά την οριοθέτηση ιδιωτικών χώρων, αλλά και χώρων όπως το περιβάλλον εργασίας ή η δημόσια σφαίρα. Η παρακολούθηση μέσω κυκλωμάτων τηλεόρασης (CCTV) και οι εξακριβώσεις στοιχείων, είναι ζητήματα που αφορούν την εδαφική ιδιωτικότητα. Μια σχετική μορφή ιδιωτικότητας, που αποκτά νόημα σήμερα με την εξέλιξη των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών, αφορά στην τοποθεσία του ατόμου (συστήματα GPS).
• Τηλεπικοινωνιακή ιδιωτικότητα (communications privacy), η οποία καλύπτει την ασφάλεια και την ιδιωτικότητα αλληλογραφίας, τηλεφωνικών συνδιαλέξεων, e-mail και άλλων μορφών επικοινωνίας.
• Σωματική ιδιωτικότητα (bodily privacy), η οποία αφορά την προστασία του φυσικού εαυτού των ανθρώπων ενάντια σε επεμβατικές διαδικασίες, όπως γενετικοί και φαρμακευτικοί έλεγχοι ή σωματική ψηλάφηση.
• Πληροφοριακή ιδιωτικότητα (informational privacy), η οποία περιλαμβάνει τη θέσπιση κανόνων που διέπουν τη συλλογή και την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, όπως χρηματοπιστωτικές πληροφορίες, ιατρικά και κυβερνητικά αρχεία. Σε αυτό το σύνολο πληροφοριών αναφέρεται και η «προστασία (προσωπικών) δεδομένων»[ref]Θα λέγαμε ότι τα προσωπικά δεδομένα πλέον μπορεί να περιλαμβάνουν πληθώρα άλλων πληροφοριών, από τα δεδομένα των προφίλ στα social media μέχρι τα δεδομένα των ψηφιακών ιατρικών συσκευών που μπορεί να χρησιμοποιεί κανείς.[/ref].

Με την τελευταία μορφή ιδιωτικότητας θα ασχοληθούμε εδώ, κάνοντας μία υποσημείωση. Είναι ολοφάνερο ότι η καθολικότητα της ψηφιοποίησης έχει ολοκληρωτικά μεσολαβήσει τις τηλεπικοινωνίες. Επίσης εξαπλώνεται ταχύτατα και μετασχηματίζει τον δημόσιο και τον ιδιωτικό χώρο, από τη μία δημιουργώντας τις ψηφιακές τους προσομοιώσεις μέσα στις οποίες λαμβάνουν χώρα λειτουργίες που πριν γίνονταν στις “υλικές” -και ως τότε μοναδικές- τους εκδοχές και από την άλλη μετατρέποντας τα δρώμενα μέσα σε αυτούς σε πληροφορία που μπορεί να καταγραφεί, να μεταφερθεί και να αποθηκευτεί, μέσω του Internet of Things. Το τι κάνει κάποιος μέσα στο σπίτι του, ή σε μία πλατεία, εκπέμπεται σε bytes από τις διαδραστικές συσκευές που χρησιμοποιεί και φοράει, οι οποίες είναι διαρκώς συνδεδεμένες στο ίντερνετ ή/και μεταξύ τους. Τέλος, κάτι το οποίο δεν έχουμε ακόμα δει σε μεγάλο βαθμό, που όμως φαίνεται επίσης να προχωράει με μεγάλη ταχύτητα, είναι το ψηφιοποιημένο/ενισχυμένο σώμα. Και δεν εννοούμε τα Avatars. Εννοούμε αυτό που κωδικά ονομάζεται HumanPlus, και έχει να κάνει με την ενίσχυση του ανθρώπου είτε γενετικά είτε με διαφόρων ειδών εμφυτεύματα και πρόσθετα, με στόχο την αποτελεσματικότερη επικοινωνία και διάδραση με τις νέες μηχανές. Είναι ένα πολύπλοκο ζήτημα, το οποίο δε θα αναλύσουμε εδώ[ref]Για περισσότερα στο φετινό φεστιβάλ, τον Οκτώβριο του 2017.[/ref], το αναφέρουμε όμως γιατί έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει την έννοια της σωματικότητας.

Πού θέλουμε να καταλήξουμε; Στο ότι η «πληροφοριακή ιδιωτικότητα», ακριβώς λόγω της καθολικότητας του ψηφιακού παραδείγματος που αναφέραμε και των επιπτώσεων που έχει και θα έχει στον χώρο, τις τηλεπικοινωνίες και το σώμα, ίσως στο μέλλον να συμπεριλάβει μεγάλο μέρος των εννοιών της εδαφικής, τηλεπικοινωνιακής και σωματικής ιδιωτικότητας. Όπως είπαμε, οι τεχνολογικές καινοτομίες, όσα περισσότερα εργαλεία για επιβολή των εξουσιών παρέχουν, τόσο περισσότερο παραλλάσσουν τα πεδία της ιδιωτικότητας που χρήζουν υπεράσπισης.

Ας προχωρήσουμε όμως, και ας επιχειρήσουμε να καταλάβουμε τους λόγους για τους οποίους τα προσωπικά δεδομένα είναι τόσο πολύτιμα και με ποιους τρόπους αποσπώνται και χρησιμοποιούνται

Η εμπορευματοποίηση των προσωπικών δεδομένων

Υπάρχει μια κοινή πεποίθηση για τη δωρεάν φύση του ίντερνετ, μια πεποίθηση που είναι πέρα για πέρα λανθασμένη. Με αυτό δεν εννοούμε το μηνιαίο τέλος στους παρόχους σταθερής τηλεφωνίας και internet. Το κόστος αυτό είναι άμεσα συνδεδεμένο με το υλικό μέσο του «δικτύου των δικτύων» (καλώδια, οπτικές ίνες, καφάο του οτε κ.α.) και για αυτό το λόγο άμεσα αντιληπτό και κατανοητό έξοδο. Εννοούμε τις online υπηρεσίες όπως τις μηχανές αναζήτησης, τα social media, τους παρόχους email, τις εφαρμογές στα κινητά και πολλά άλλα καθημερινής χρήσης, τα οποία σε καμία περίπτωση δεν είναι δωρεάν! Αν δεν καταβάλουν οι χρήστες χρήματα σε κάποιον online λογαριασμό είναι γιατί πληρώνουν με κάτι διαφορετικό από χρήματα: με τα προσωπικά τους δεδομένα.

Η φράση αυτή είναι πέρα για πέρα κυριολεκτική. Είτε πρόκειται για site, είτε πρόκειται για εφαρμογή, είτε για μια online πλατφόρμα, παντού υπάρχει χώρος για διαφημίσεις. Οι υπηρεσίες αυτές λοιπόν λειτουργούν σαν ενδιάμεσοι οι οποίοι από την μία συλλέγουν προσωπικά δεδομένα από τους χρήστες και από την άλλη νοικιάζουν «χώρο» σε άλλες εταιρείες που θέλουν να διαφημίσουν κάποιο προϊόν. Η αποτελεσματικότητα της υπόθεσης έγκειται στη συλλογή των δεδομένων των χρηστών από τα οποία, με κατάλληλη επεξεργασία, θα προκύψουν τα προφίλ των χρηστών, τα οποία με τη σειρά τους θα οδηγήσουν στην εξατομικευμένη προώθηση των διαφημίσεων αυτών με βάση τις ιδιαίτερες προτιμήσεις του κάθε χρήστη και όχι «μαζικά» και «τυχαία» όπως αυτό σε ένα βαθμό συμβαίνει για παράδειγμα στην τηλεόραση και στις εφημερίδες.

Πρόκειται για αυτό που ονομάζεται εξατομικευμένη διαφήμιση. Όσον αφορά εταιρείες σαν τη google και τη facebook εκτιμάται ότι πάνω από το 90% των κερδών τους προέρχεται από την εξατομικευμένη διαφήμιση. Οι εταιρείες αυτές όμως δεν χρησιμοποιούν τις προσωπικές πληροφορίες των χρηστών μόνο για να τους πλασάρουν τις κατάλληλες διαφημίσεις. Στην πραγματικότητα η συλλογή και η επεξεργασία των στοιχείων που αφορούν τη χρήση της μιας ή της άλλης εφαρμογής βρίσκεται στην καρδιά της λειτουργίας τους. Η βελτίωση των προϊόντων αυτών μέσω της (συνειδητής ή μη) συνεισφοράς[ref]Χαρακτηριστικό παράδειγμα ενεργητικής συνεισφοράς των χρηστών είναι η εθελοντική μετάφραση του Facebook σε 40 περίπου γλώσσες. Και μιλάμε για μια εταιρεία που η αξία της υπολογίζεται περί τα 350 δις δολάρια…[/ref] των χρηστών είναι εξίσου σημαντική, όπως π.χ. η δυνατότητα εξατομικευμένων επιλογών, η προστασία από κακόβουλο λογισμικό αλλά και πολλά άλλα.

Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η συλλογή των προσωπικών πληροφοριών είναι πολυδιάστατος και πολυποίκιλος. Οι αναζητήσεις στις μηχανές αναζήτησης, οι online αγορές, οι συζητήσεις σε forum, τα email και φυσικά η δραστηριότητα στα social media, όλα αποτελούν πεδίο συλλογής πληροφοριών[ref]Έχει από μόνο του το ενδιαφέρον να δει κανείς το εύρος των δυνατοτήτων που υπάρχουν για την συλλογή πληροφοριών είτε πρόκειται για το περιεχόμενο καθεαυτό που ανταλλάσουν οι χρήστες, είτε πρόκειται για “μεταδεδομένα” όπως π.χ. τοποθεσία, διάρκεια κλήσης, στοιχεία επαφών κ.α. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι όλα τα κουμπιά του τύπου “Like”, “Tweet”, “Pin” κλπ που χρησιμοποιούνται τόσο ευρέως. Αυτά λειτουργούν με cookies, μικρά αρχεία που αποθηκεύονται στον υπολογιστή για να βοηθούν στον εντοπισμό του χρήστη από το Facebook, το Tweeter ή το Pinterest αντίστοιχα σε κάθε site που επισκέπτεται.[/ref]. Υπάρχουν μάλιστα εταιρείες (harvesters) οι οποίες ειδικεύονται στη συλλογή πληροφοριών, οι οποίες με τη σειρά τους τις πουλάνε σε διαφημιστικές εταιρείες. Μία άλλη μεγάλη κατηγορία αποτελούν επίσης οι εφαρμογές στα κινητά, οι οποίες μάλιστα φαίνεται να αποτελούν προνομιακό πεδίο άντλησης πληροφοριών και κατά συνέπεια αύξησης των εσόδων από διαφημίσεις για τις εταιρείες.

ΦΕΣΤΙΒΑΛ 2017
6-7-8 Οκτώβρη
Αρχιτεκτονική, Κάτω Πολυτεχνείο, Αίθριο Αβέρωφ

Παρασκευή, 6 Οκτώβρη

19.00 εκδήλωση-συζήτηση
Become a cyborg, stay relevant.
Τεχνικές και οδηγίες χρήσης

22.30 Θεατρική παράσταση
“Η ριμάδα του άγιου Ευάγγελου, του επονομαζόμενου και καταληψία”
της Λουίζας Λαζάρου
από τη θεατρική ομάδα “Τσιριτσάντσουλες”

Σάββατο, 7 Οκτώβρη

19.00 εκδήλωση-συζήτηση
Who wants to live forever?
Ο λόγος για την επαύξηση του ανθρώπου

22.30 συναυλία
Κροταλίας
Cold i
Living Under Drones
Ghostland

Κυριακή, 8 Οκτώβρη

19.00 εκδήλωση-συζήτηση
Ακρίβεια/ Απόδοση/ Ταχύτητα
Επιστήμη, επαύξηση, Internet of Things και ο ρόλος τους στην καπιταλιστική συσσώρευση

22.30 Χορός, Ακροβασία
από τους “Κι όμως κινείται”

*Οι πόρτες ανοίγουν στις 18.00

Είμαστε γενετικά προγραμματισμένοι να μην είμαστε γενετικά προγραμματισμένοι[ref]«… το άτομο φαίνεται να είναι έτσι γενετικά προκαθορισμένο ώστε να μην είναι γενετικά προκαθορισμένο!» Η φράση αυτή ανήκει στον νευροβιολόγο Pierre Magistretti και προέρχεται από το βιβλίο Τα ίχνη της εμπειρίας, πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης 2015,2016[/ref]

Εισαγωγή

«Η έρευνα για το Ιερό Δισκοπότηρο του ποιοι είμαστε, είναι πλέον σε στάδιο εξέλιξης»

Η φράση αυτή ανήκει στον βιοχημικό Walter Gilbert και μετράει ήδη 26 χρόνια από τότε που ειπώθηκε. Ήταν τότε που ξεκινούσε το πρόγραμμα για την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιόματος, με τον τίτλο «Human Genome Project» (HGP), το οποίο θα ολοκληρωνόταν το 2003. Ήταν τότε που λέξεις όπως “DNA” και “γενετικός προκαθορισμός” θα έμπαιναν για τα καλά όχι μόνο στην ημερήσια διάταξη της επιστημονικής έρευνας αλλά και στο καθημερινό λεξιλόγιο του καθενός και της καθεμιάς. Ήταν ένας σταθμός, ο οποίος σηματοδότησε μια γενικότερη αλλαγή σκέψεων και πεποιθήσεων για το “ποιοι είμαστε” και το σημαντικότερο από όλα: για το “γιατί είμαστε αυτοί που είμαστε”.

Πριν μόλις τέσσερεις μήνες (Ιούνιος ’16) έγινε μια καινούργια ανακοίνωση. Ανακοινώθηκε η έναρξη του προγράμματος «Human Genome Project – Write» (HGP-Write), ενός 10ετούς ερευνητικού προγράμματος, το οποίο αποτελεί κάτι σαν επέκταση του HGP και έχει σαν διακηρυγμένο στόχο την χημική ανασύνθεση του ανθρώπινου γονιδιώματος. Η ιστορία λοιπόν πάει κάπως έτσι: “διαβάσαμε” το ανθρώπινο γονιδίωμα (το διαβάσαμε σε πολλά εισαγωγικά[ref]Κάτι που δεν λέγεται συχνά είναι ότι η αποκωδικοποίηση του DNA αφορά μόλις το 3% του συνολικού DNA του ανθρώπου. Υποτίθεται ότι αυτό το 3% είναι που μεταφράζεται σε γονίδια, ενώ το υπόλοιπο 97% θεωρείται junk  (άχρηστο), αλλά και αυτό αμφισβητείται επιστημονικά.[/ref]), τώρα ήρθε η ώρα να αρχίσουμε και να το “γράφουμε” (να το ανασκευάζουμε).

Ένα ερώτημα της κριτικής που προκύπτει κατευθείαν μπροστά στην αναζήτηση τέτοιων “Ιερών Δισκοπότηρων” είναι το κατά πόσο έρευνες σαν και αυτές αποτελούν καθαρά προϊόν της “αχόρταγης περιέργειας” της επιστημονικής σκέψης ή αν υπάρχουν συγκεκριμένα συμφέροντα τα οποία δρομολογούν τέτοιες εξελίξεις. Αν το γενετικό υλικό παρέχει όλα τα μυστικά του σώματός μας (και όχι μόνο), πως αυτό επιδρά στις ζωές μας υλικά, μέσω της διαχείρισης της υγείας για παράδειγμα, αλλά και (εξίσου σημαντικό) ιδεολογικά, σε σχέση με τις κοινωνικές πεποιθήσεις ως προς την εννόηση του εαυτού; Αυτά είναι τα βασικά ερωτήματα πάνω στα οποία θα κινηθεί αυτή η εισήγηση, ξεκινώντας από μια σύντομη αναφορά πάνω στο πρόγραμμα του ανθρώπινου γονιδιώματος.

«Human Genome Project»

Από την ανακάλυψη της διπλής έλικας το 1953 και μετά, η γενετική επιστήμη, αλλά και γενικότερα οι επιστήμες ζωής, άρχισαν σιγά-σιγά (χάρη και στην σύμφυσή τους με την πληροφορική) να αποκτούν μεγάλο κύρος και να εξασφαλίζουν τεράστιες χρηματοδοτήσεις. Και επιπλέον υπήρχε η ηθική νομιμοποίηση (την οποία οι γενετιστές εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρο για να προωθήσουν το έργο τους), ότι τιμή δεν είναι αρκετά υψηλή για να θεραπεύσουμε τις κληρονομικές ασθένειες, απέναντι στις οποίες η ιατρική επιστήμη μοιάζει σχεδόν αβοήθητη. Ή ακόμα καλύτερα (και αυτό αφορούσε ειδικά τις φαρμακοβιομηχανίες που επένδυσαν αρκετά) θα άνοιγε ο δρόμος για την εξατομικευμένη ιατρική. Ένα γενικό refresh για το εμπόριο των φαρμάκων κάθε είδους. Μέσα σε αυτό λοιπόν το κλίμα ήταν που ξεκίνησε και το HGP και θεωρήθηκε ακόμα μεγαλύτερο “βήμα για την ανθρωπότητα” από αυτό του Armstrong στο φεγγάρι.

Ενώ το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής κοινότητας ανυπομονούσε να βάλει τέλος στους περιορισμούς της ιατρικής επιστήμης, υπήρχαν και άλλοι που ήταν πιο επιφυλακτικοί όσον αφορά το HGP και τις υποσχέσεις που δίνονταν. Ένας από αυτούς, ο Eric Lander[ref]O Eric Lander είναι μαθηματικός και γενετιστής και έχει διατελέσει ερευνητής στο HGP.[/ref], είχε πει σε μία ομιλία του στο Λευκό Οίκο: «Έχουμε αποκαλέσει το ανθρώπινο γονιδίωμα αποτύπωμα, Ιερό Δισκοπότηρο, του έχουμε δώσει κάθε είδους όνομα. Είναι μια λίστα εξαρτημάτων. Αν σας έδινα την λίστα των εξαρτημάτων ενός Boeing 777, και αποτελείται από 100,000 κομμάτια, δεν νομίζω να μπορούσατε να τα βιδώσετε το ένα με το άλλο, και σίγουρα δεν θα μπορούσατε να καταλάβετε γιατί πέταξε».

Η επιφυλακτικότητα αυτή αποδείχθηκε κάτι παραπάνω από βάσιμη. Ενόσω τα αποτελέσματα του HGP ξεκίνησαν να βλέπουν το φως της δημοσιότητας η ολοκλήρωση του προγράμματος είχε ήδη χαρακτηριστεί πιο σημαντική από τον πρώτο άνθρωπο στο φεγγάρι, ή την ανακάλυψη του τροχού. Στην πραγματικότητα όμως, τα αποτελέσματα ήταν ντροπιαστικά για το γενετικό ντετερμινισμό. Οι άνθρωποι, το υποτιθέμενο ζενίθ του πολιτισμού, με τα περιπλοκότερα των μυαλών, αποκαλύφθηκε πως είχαν περίπου καμιά 20.000 γονίδια, περίπου όσα και μια μύγα. Οι αντιδράσεις από την υπόλοιπη κοινότητα των φυσικών επιστημών ήταν ποικίλες. Οι αναφορές στα μεγάλα περιοδικά είχαν ύφος αδιάφορο, έως ελαφρά έκπληκτο και ξεπερνάγανε το πρόβλημα με ένα αστειάκι. Ήταν όντως “διασκεδαστικό” το ότι μοιραζόμαστε τα μισά μας γονίδια με μια μπανάνα.

Το πιο σημαντικό βέβαια αφορά τη διάψευση της βεβαιότητας που κυριαρχούσε κατά τη διάρκεια του προγράμματος, ότι δηλαδή η αποκωδικοποίηση της ακολουθίας των βάσεων θα οδηγούσε κατευθείαν στην αποκάλυψη του τρόπου με τα οποία τα γονίδια που εμπεριέχονται είναι σε θέση να παράγουν 100 τρισεκατομμύρια κύτταρα σε κάθε ανθρώπινο σώμα (με τον καθένα από τα 7 δισεκατομμύρια ανθρώπους του πλανήτη να αποκτά το δικό του, μοναδικό, αναλογικό ανάγνωσμα από την ψηφιακή αλυσίδα του DNA). Και όσον αφορά τη φαρμακοβιομηχανία και τους χρηματοδότες του προγράμματος, το σημαντικότερο ζητούμενο αφορούσε τους λόγους για τους οποίους εμφανίζονται η δεν εμφανίζονται οι εκάστοτε ασθένειες και εκεί έγκειται κυρίως η αποτυχία. Δεν ήταν μόνο το γεγονός πως υπήρχαν ελάχιστα γονίδια, αλλά και πως εντέλει, μόνο μερικά από αυτά είχαν σχέσεις με ασθένειες. Τα περισσότερα περίσσευαν.

Στη συνέχεια οι μελέτες των GWAS[ref]Genome-Wide Association Study. Ερευνητικό πρόγραμμα βασισμένο στη στατιστική σύγκριση τμημάτων του DNA μεταξύ ατόμων που εμφανίζουν κάποια ασθένεια και “υγιών”. Βασική Ιδέα: εάν ένα επαρκές ποσοστό ασθενών εμφανίζει μία κοινή διαφορά στο DNA του από τους “υγιείς”, αυτή η διαφορά στο DNA συσχετίζεται με τη συγκεκριμένη ασθένεια.[/ref] άρχισαν να δείχνουν πως οι συσχετισμοί με ασθένειες ήταν πολύ πιο περίπλοκοι απ’ όσο θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει οι γενετιστές, ακυρώνοντας έτσι στην πράξη την υπόσχεση της επιστήμης για εξατομικευμένη ιατρική. Εν τέλει, τα γονίδια δεν θα μπορούσαν να είναι το “Ιερό Δισκοπότηρο του ποιοι είμαστε”, καθώς ούτε το ΗGP, ούτε κανείς δεν ξέρει πόσα γονίδια είναι ενσωματωμένα μέσα στα τρισεκατομμύρια Α, C, G και Τ[ref]Συμβολισμός των αζωτούχων βάσεων Αδενίνη, Κυτοσίνη, Γουανίνη και Θυμίνη που συνθέτουν το μόριο του DNA.[/ref] του ανθρώπινου γονιδιώματος[ref]Η προτιμώμενη εικασία ήταν περίπου εκατό χιλιάδες.[/ref]. Καλή η γενετική (αν εξαιρέσεις πως το περιβάλλον δεν είχε ληφθεί καν υπόψη), αλλά με όρους απόδοσης της έρευνας σε σχέση με την εξατομικευμένη θεραπεία, τα αποτελέσματα ήταν οικτρά. Αυτό που το HGP είχε αποκαλύψει ήταν απλά ένας βαθμός βιολογικής πολυπλοκότητας, κάτι που ήταν αναμενόμενο έτσι και αλλιώς. Ο Lander τελικά είχε δίκιο: η ολοκλήρωση της ακολουθίας του ανθρώπινου γονιδιώματος έχει παράγει μια λίστα μερών, χωρίς εγχειρίδιο συναρμολόγησης.

Παρόλα αυτά, η καταφανής αποτυχία του προγράμματος από αυτή την άποψη, δεν θα έπρεπε να σταθεί εμπόδιο για μια επιχείρηση τέτοιας κλίμακας. Η φαρμακευτική βιομηχανία (και όχι μόνο αυτή) είχε ήδη επενδύσει πολλά σε αυτή την διαδικασία, ελπίζοντας ότι θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί τα αποτελέσματα του προγράμματος και τώρα έπρεπε να βρει έναν τρόπο για να το κάνει.

Biobanks: Μια καινούργια αγορά γεννιέται

Ένα από τα πιο σημαντικά ίσως στοιχεία του προγράμματος ήταν, πέρα από το ζητούμενο της κατανόησης του DNA και των γονιδίων που εκφράζονται μέσα από αυτό, η καταγραφή και η ψηφιοποίηση τους. Τα προσωπικό γονιδίωμα του ασθενή θα καταγραφόταν σε CD (αυτούς τους αστραφτερούς δίσκους που κρατούσαν ψηλά οι μοριακοί επιστήμονες για να μαγέψουν το κοινό, ενόσω αναζητούσαν τρόπους να διασφαλίσουν τη στήριξη για το πρώτο ευρείας κλίμακας σχέδιο των επιστημών της ζωής) το οποίο με τη σειρά του θα ανέλυε ο γιατρός, για να προσφέρει την εξατομικευμένη θεραπεία που ανταποκρίνεται στον κάθε άνθρωπο. Παρότι το HGP απέτυχε να αλλάξει την κλινική φροντίδα όπως ήλπιζαν οι επιστήμονες, η γενετική τεχνολογία είχε προχωρήσει τόσο πολύ που η δραματική μείωση στο κόστος καταγραφής της ακολουθίας του γονιδιώματος, σήμαινε πως σύντομα θα ήταν εφικτό, για τον καθένα και την καθεμία με το πενιχρό ποσό για ξόδεμα, να έχει ολόκληρο το προσωπικό του γονιδίωμα εγγεγραμμένο σε ένα СD.

Τα CD όμως, πέρα από το marketing της όλης διαδικασίας δεν θα μπορούσαν να αποτελέσουν το βασικό μέσο αποθήκευσης όλης αυτής της βιοπληροφορίας. Για να υπάρχει μια αποτελεσματική και προσοδοφόρα διαχείριση όλου αυτού του όγκου πληροφορίας (τα καταγεγραμμένα προσωπικά γονίδια του καθενός), δημιουργήθηκαν οι βιοτράπεζες (biobanks). Μάλιστα πολύ πριν βγει στη δημοσιότητα το πρώτο προσχέδιο του γονιδιώματος το 2001, τα σχέδια για τις βιοτράπεζες είχαν ήδη δρομολογηθεί, με επικεφαλής την ισλανδική «deCode». Αυτό ήταν σαφές: οι βιοτράπεζες θα έπρεπε να παίζουν καθοριστικό ρόλο είτε στην εξατομικευμένη θεραπεία (αν αυτό μπορούσε τελικά να επιτευχθεί) είτε σε όποια άλλη διαχείριση θα μπορούσε να γίνει ενόψει της αποτυχίας της.

Σε αυτή την στρατηγική έπαιξαν (και παίζουν) σημαντικό ρολό οι λεγόμενες εταιρίες γενετικού ελέγχου όπως η «23andMe», «BritainsDNA» και άλλες πολλές, οι οποίες με ένα μικρό αντίτιμο των 100$ είναι σε θέση να αναλύσουν το DNA του καθενός από εμάς (υποσχόμενες πάντα την προστασία των προσωπικών μας γονιδακών δεδομένων).

Ένα σημαντικό στοιχείο που αξίζει να σημειώσουμε εδώ είναι ότι αυτή η διαδικασία της ανάλυσης του DNA, της καταγραφής και της αποθήκευσης αυτών των αναλύσεων, αποτελεί μια νέου τύπου καπιταλιστική συσσώρευση. Στην οποία αυτά που συσσωρεύονται δεν είναι μόνο μηχανές (είναι και τέτοιες), αλλά κυρίως είναι η πληροφορία της γενετικής ταυτότητας του καθενός. Βέβαια είναι εντελώς αμφίβολο το κατά πόσο θα είμαστε σε θέση να διατηρούμε τον έλεγχο των γονιδιακών μας ταυτοτήτων και να μην τις διαχειρίζονται οι βιοτράπεζες κατά πως τους συμφέρει. Και επειδή μάλιστα αυτή η τάση έχει εμφανιστεί ήδη με αρκετά σημαντικές συνέπειες[ref]Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση των απολυμένων εργατών της εταιρείας σιδηροδρόμων Burlington Northern Santa Fe το 2001. Η αμερικάνικη εταιρεία υπέβαλε σε ιατρικό έλεγχο τους εργαζομένους της. Αυτό όμως που δεν ήξεραν οι εργάτες είναι ότι επρόκειτο να εξεταστούν γονιδιακά για διάφορες παθήσεις, από αλκοολισμό μέχρι διαβήτη και στη συνέχεια κάποιοι από αυτούς να απολυθούν με βάση τα αποτελέσματα από αυτές τις εξετάσεις. Μετά από καταγγελίες των απολυμένων, η εταιρεία, για να δικαιολογηθεί, ισχυρίστηκε ότι έψαχνε να δει αν τα εργατικά ατυχήματα οφείλονταν σε μια σπάνια γονιδιακή ασθένεια ή στις συνθήκες εργασίας (μαντέψτε που)![/ref], έχουν γίνει και τα πρώτα βήματα για την προστασία τέτοιων δεδομένων, όπως η νομοθεσία περί «Μη Εφαρμογής Διακρίσεων με βάση Γενετικές Πληροφορίες» του 2008, αλλά αυτό δεν θα έπρεπε να καθησυχάζει κανέναν.

Για να ολοκληρωθεί λοιπόν ένα προσοδοφόρο σχήμα διαχείρισης της υγείας με βάση το νέο πεδίο που άνοιγαν τα γονίδια, έπρεπε να μπουν στο παιχνίδι και οι φαρμακευτικές. Άλλωστε εξαρχής αυτός ήταν ο στόχος. Με το κόστος της διαδικασίας εύρεσης της ακολουθίας του γονιδιώματος να φτάνει τα δισεκατομμύρια δολάρια, οι βιοτράπεζες πρότειναν λοιπόν να αναζητηθούν πιο σεμνά SNP (Single Νucleotide Polymorphisms), δηλαδή εκδοχές στη γενετική ακολουθία, με βάση το χαρακτηριστικό ότι θα τις διέθεταν άνθρωποι οι οποίοι διέθεταν και μια συγκεκριμένη κοινή ασθένεια. Το κόλπο ήταν απλό: έπρεπε να ανοίξει η πόρτα τόσο στην διαγνωστική όσο και στην ιατρική και αν δεν μπορούσε αυτό να γίνει με άλλο τρόπο, θα γινόταν μέσω της φαρμακο-γονιδιωματικής. Γιατί όλος αυτός ο χείμαρρος βιοπληροφορίας, λίγο χρήσιμος είναι στον ασθενή ή τον γιατρό του, εκτός αν η «Pharma» μπορέσει να σχεδιάσει ένα φάρμακο κομμένο και ραμμένο για να θεραπεύσει τη συγκεκριμένη εκδοχή του προσωπικού γονιδιώματος του ασθενή[ref]Όπως, όμως, αποδεικνύουν τα αποτελέσματα των GWAS για τις πολύπλοκες ασθένειες, αυτό είναι μάλλον απίθανο. Παρόλα αυτά τα παιχνίδια των πιθανοτήτων κινδύνου εμφάνισης της μιας ή της άλλης ασθένειας αποδεικνύονται αρκετά αποτελεσματικά. Ποιός “παίζει” με την υγεία του άλλωστε;[/ref].

Αν μάλιστα συνυπολογίσει κανείς τα προβλήματα που είχαν οι φαρμακευτικές ούτως ή άλλως, το ότι δηλαδή οι πατέντες των φαρμάκων έληγαν η μια μετά την άλλη, ενώ παράλληλα τα περισσότερα από τα 2/3 των νέων φαρμάκων δεν κατάφερναν να εγκριθούν για την αγορά μετά από χρόνια κλινικών δοκιμών, έπρεπε οπωσδήποτε όλα αυτά τα χρήματα που είχαν επενδυθεί στο HGP με κάποιο τρόπο να αποδώσουν. Έτσι ξεκίνησε η αναζήτηση για καινούργια target groups που θα κατανάλωναν ήδη υπάρχοντα φάρμακα. Κυρίως έτσι ξεκίνησε η μπίζνα με τα DNA tests. Καθώς, ανάμεσα σε άλλες, τα τεστ αυτά προσφέρουν στον καταναλωτή την δυνατότητα να μάθει ποια από τα γονίδια που έχει συνδέονται με πoιες ασθένειες σύμφωνα με τις GWAS (εδώ το HGP προσέφερε ένα πολύ σημαντικό υπόβαθρο), έτσι ώστε να μπορεί αργότερα να επισκεφτεί τον αντίστοιχο ιατρό που θα του προτείνει μια “προληπτική θεραπεία”, για “την πιθανότητα” να έχει “μεγάλο κίνδυνο” “εμφάνισης” της τάδε ασθένειας. Όλα καλά λοιπόν για τις φαρμακοβιομηχανίες…

Κλείνοντας αυτό το κομμάτι αξίζει να σημειώσουμε συμπερασματικά ότι η επιστημονική έρευνα (και εν προκειμένω το HGP), κάθε άλλο παρά “ανεξάρτητη” και “αντικειμενική” είναι. Η αποκωδικοποίηση του DNA και η ανακάλυψη των γονιδίων αποτελούν μια (βιοτεχνολογική) έκφανση της καπιταλιστικής εξέλιξης. Μάλιστα δεν θα μπορούσε να μην είναι έτσι από την στιγμή που στην ουσία πρόκειται για μια “αγορά”. Μια “αγορά υγείας” ή στην πραγματικότητα μια “αγορά γονιδιακών ταυτοτήτων” για κάθε χρήση. Μια αγορά η οποία βασίζεται στους γενετικούς ελέγχους και στήνεται πάνω στο τρίπτυχο βιοτράπεζα-ιατρός-φαρμακευτική.

Αυτό είναι το πρώτο σημείο στο οποίο αξίζει να σταθούμε σε σχέση με τις έρευνες για τα γονίδια και τη σύνδεσή τους με διάφορες ασθένειες. Το επόμενο, το οποίο θα αναλύσουμε στη συνέχεια, αφορά τις αλλαγές που φέρνει αυτή η εξέλιξη σε σχέση με τις κοινωνικές πεποιθήσεις περί γονιδίων. Αλλαγές οι οποίες δεν αφορούν μόνο το πεδίο της υγείας, αλλά διευρύνονται σε όλους τους τρόπους με τους οποίους ο καθένας αντιλαμβάνεται τον εαυτόν του κοινωνικά αλλά και ατομικά.

Η έννοια της «βιουπηκοότητας»

Ο όρος της βιολογικής υπηκοότητας[ref]Τον όρο βιολογική υπηκοότητα τον εισήγαγαν οι  Nikolas Rose and Carlos Novas (κοινωνιολόγοι και θεωρητικοί των κοινωνικών συστημάτων) στην έκθεσή τους με τίτλο «Biological Citizenship»[/ref] χρησιμοποιείται στη βιβλιογραφία για να συμπεριλάβει όλες εκείνες τις εννοιολογικές κατασκευές που συνδέουν την υπηκοότητα με αντιλήψεις γύρω από τη βιολογική ύπαρξη των ανθρώπων, ως άτομα και φύλα, ως γενεές και κοινότητες, ως είδος. Η σύγχρονη ιδέα της βιουπηκοότητας, που επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο στις δυτικές κοινωνίες, ξεφεύγει από τις παλαιότερες μορφές της για το έθνος και τη φυλή, που αναπτύχθηκαν τον περασμένο αιώνα. Στην περίοδο της βιοιατρικής και της βιοτεχνολογίας σχηματίζεται ένα νέο είδος υπηκόων, αυτό των βιουπηκόων ή πιο συγκεκριμένα των γενετικών υπηκόων.

Στην πραγματικότητα, όμως, η έννοια του υπηκόου είναι μια πολιτική έννοια. Δηλώνει τη σχέση του ατόμου με το κράτος, τα δικαιώματα του κλπ. Όταν μπαίνει μπροστά το πρόθεμα «βιο», η πολιτική διάσταση της υπηκοότητας αναπροσαρμόζεται υπαγόμενη στον βιολογικό παράγοντα. Οι βιουπήκοοι προσδιορίζονται ως το αποτέλεσμα που προκύπτει από το μοναδικό για τον καθένα συνδυασμό των γονιδίων τους. Τα άτομα αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους με ιατρικούς όρους καθώς η αντίληψη του σώματος και της υγείας περνά μέσα από τις εξηγήσεις της ιατρικής επιστημονικής κοινότητας για τη λειτουργία του. Μια νέα ιατρική γλώσσα χρησιμοποιείται για την περιγραφή της ταυτότητας, της εμπειρίας και των συναισθημάτων, αλλά και των δικαιωμάτων θα μπορούσε να πει κανείς από τη στιγμή που μιλάμε για υπηκοότητα, της σχέσεις με την κρατική εξουσία κ.ο.κ.

Αυτή η αντίληψη του εαυτού, ως γονιδιακό αποτέλεσμα, δεν μπορεί παρά να είναι στην ουσία της ατομική. Ο καθένας είναι υπεύθυνος να γνωρίζει τα γονίδια που φέρει, τις σωματικές ή ψυχικές νόσους που πιθανολογείται να αναπτύξει στο μέλλον και να ακολουθήσει την αντίστοιχη προτεινόμενη θεραπεία. Η ατομική θεώρηση του εαυτού μετουσιώνεται σε κάτι κοινωνικό μόνο σε εκείνες τις περιπτώσεις που κάποιοι από τους βιουπηκόους αναπτύσσουν μια κοινή ταυτότητα σχετικά με τη βιολογική τους υπόσταση, όταν δηλαδή πάσχουν από την ίδια πάθηση.

Αυτή η εννοιολογική κατασκευή χτίστηκε τα τελευταία χρόνια πάνω σε διάφορες έρευνες που είχαν ως αντικείμενο την αναζήτηση συσχετίσεων ανάμεσα σε συγκεκριμένα γονίδια με ασθένειες, συμπεριφορές και χαρακτηριστικά. Όμως, παρά την ελπίδα πως αρκετή πληροφορία θα μπορούσε να συλλεχθεί σχετικά με το περιβάλλον των ατόμων (των οποίων το προσωπικό γονιδίωμα είναι ήδη γνωστό), αυτό δεν έγινε. Η “ορθή” επιστημονική διαδικασία συλλογής στοιχείων θα έδινε έμφαση, τόσο στην αποκωδικοποίηση του DNA και των γονιδίων που εκφράζονται στον καθένα, όσο και στα στοιχεία του φυσικού, κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος το οποίο επιδράει (έλεγε η θεωρία) στην έκφραση αυτών των γονιδίων. Βέβαια η έννοια της βιουπηκοότητας βασίστηκε πολύ περισσότερο στην αποκωδικοποίηση των γονιδίων – στο hard data της ανάλυσης του DNA, καθώς το soft data των στοιχείων του περιβάλλοντος υποβαθμίστηκε και εν τέλει υποτιμήθηκε.

Επιπλέον, οι βιοτραπεζίτες μέχρι σήμερα δεν έχουν καταφέρει να πάρουν δείγμα παρά μόνο από ένα συγκεκριμένο υποσύνολο του πλούτου της ανθρώπινης γενετικής ποικιλομορφίας, στη συντριπτική πλειοψηφία έχουν μελετηθεί κυρίως γονίδια με ευρωπαϊκή καταγωγή. Για την ακρίβεια, το γεγονός πως οι βιοτράπεζες (και κατά συνέπεια το HGP) δεν είχαν λάβει υπόψη τις εθνικές μειονότητες (πόσο μάλλον τις ταξικές διαφορές), σημαίνει πως η πολυπολιτισμικότητα, δεν εκπροσωπείται επαρκώς.

Σαν τελευταίο στοιχείο κριτικής ως προς την έννοια της βιουπηκοότητας και της επιστημονικής μεθοδολογίας στην οποία θεμελιώνεται, θα αναφέρουμε τους «επιγενετικούς παράγοντες». Όσο και αν αυτό δεν διαφημίζεται, ο γενετικός ντετερμινισμός είναι (ή τουλάχιστον θα έπρεπε να είναι) επιστημονικά νεκρός. Υπάρχουν περιβαλλοντικοί παράγοντες, οι λεγόμενοι «επιγενετικοί», οι οποίοι δεν επηρεάζουν απλώς το αν το τάδε ή το δείνα γονίδιο θα εκφραστεί (εκτελώντας τις προγραμματισμένες λειτουργίες του), αλλά και το αν θα μεταλλαχθεί. Με λίγα λόγια δηλαδή, ο τρόπος που ζούμε, ο τρόπος που δουλεύουμε, ο τρόπος που τρεφόμαστε, ακόμα και ο τρόπος που σκεφτόμαστε, θα μπορούσε να είναι σε θέση να τροποποιήσει το DNA μας. Αυτά όλα είναι ψιλά γράμματα βέβαια, μπροστά στη μπίζνα της υγείας, μπροστά στην επένδυση της ανθρώπινης γενετικής καταγραφής (και φυσικά της αξιοποίησής της).

Σε μια εποχή που “ανακαλύπτονται” γονίδια όπως αυτά της εξυπνάδας ή της δυσλεξίας, κατασκευάζονται ταυτόχρονα και κοινωνικά σαν πεποιθήσεις. Σε μια συνθήκη όπως εκείνη που τα γονίδια ευθύνονται για το δείκτη νοημοσύνης[ref]Άλλη μια χαρακτηριστική επιστημονική κατασκευή που παραμένει ως τέτοια ακριβώς επειδή κοινωνικά είναι αποδεκτή. Αξίζει βέβαια να αναρωτηθεί κανείς, ποια ακριβώς «ευφυΐα» είναι αυτή που εξετάζουν αυτού του είδους τα τεστ;[/ref] ή τη δυσλεξία, αξίζει να αναρωτηθούμε τι χώρος μένει αλήθεια για άλλες εξηγήσεις (και δράσεις), όπως για παράδειγμα οι μέθοδοι του εκπαιδευτικού συστήματος ή το μορφωτικό περιβάλλον απ’ το οποίο προέρχεται ο μαθητής. Σε τελική ανάλυση, σε ποιο βαθμό το παράδειγμα του γενετικού προκαθορισμού βασίζεται σε ατράνταχτα επιστημονικά τεκμήρια και σε ποιο γιατί απλώς “πουλάει”;

Είμαστε της άποψης ότι το βάρος πέφτει προς την δεύτερη μεριά. Αυτός ίσως είναι και ένας λόγος για τον οποίο παρότι η γενετική πολλές φορές δεν εκπλήρωσε τις υποσχέσεις της, δεν έχει δεχθεί την κριτική που της αρμόζει. Ούτε μετά τα αποτελέσματα του HGP το 2003, ούτε μετά την αναγνώριση των επιγενετικών παραγόντων[ref]Για περισσότερα σχετικά με την επιγενετική μπορεί κανείς να διαβάσει το κείμενο γενετικός προκαθορισμός; όχι ευχαριστώ! από το περιοδικό cyborg, τεύχος 7. Στην παρούσα εισήγηση αποφύγαμε να μπούμε (και) σε αυτά τα νερά.[/ref], ούτε στις μικρές ή μεγάλες αποτυχίες της. Αντίθετα, ο γενετικός προκαθορισμός γίνεται όλο και πιο καθολικός στις συνειδήσεις, τα κονδύλια για έρευνες πολλαπλασιάζονται ανά τα χρόνια και όποιες ερμηνείες δεν συμβαδίζουν μεταξύ τους, αναπτύσσονται σαν διακριτοί επιστημονικοί τομείς, χωρίς να διασαλεύουν τη γενική εικόνα.

Αυτό συμβαίνει, ακριβώς γιατί το μεγαλύτερο κατόρθωμα της γενετικής βρίσκεται σε ιδεολογικό επίπεδο. Μια ιδεολογία του γενετικού προκαθορισμού, η οποία εκτός από κονδύλια έρευνας στους γενετιστές φέρνει μαζί της πολλαπλές συνέπειες στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε (μεταξύ άλλων) τους εαυτούς μας, την έκφραση του σώματός μας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οφείλουμε να διαχειριστούμε την υγεία μας.

Γενετικός προκαθορισμός και υγεία

Η υγεία βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης που αφορά με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τη γενετική. Άλλωστε η υγεία αποτελεί πάντα τον ακρογωνιαίο λίθο στα επιχειρήματα των ερευνητών για να δικαιολογήσουν το μερίδιο του κοινωνικού πλούτου που καρπώνονται για τις έρευνές τους. Στην προκειμένη περίπτωση ίσως δεν θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά, καθώς εννιά στις δέκα φορές η συζήτηση περί γονιδίων αφορά τη σύνδεσή τους (ή μη) με γνωστές ασθένειες. Η υγεία όμως είναι ένα ζήτημα πολιτικό. Και ως τέτοιο θα την εξετάσουμε υπό των πρίσμα της ιδεολογίας του γενετικού προκαθορισμού και της καινούργιας αγοράς που διευρύνεται μέσα από τις προληπτικές θεραπείες.

Σημείο πρώτο: ο έλεγχος πάνω στην υγεία

Υπάρχει μια κοινή αφετηρία στην οποία συγκλίνουν ιστορικά όλες οι καινούργιες “αλήθειες” για το σώμα και αυτή δεν είναι άλλη από την υπόσχεση για απόλυτη ίαση. Ειδικότερα σήμερα δεν θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρη μια τέτοια υπόσχεση, αν συνυπολογίσει κανείς τον τρόπο με τον οποία προβάλλονται τα σώματα από το θέαμα ούτως ή άλλως. Γυμνασμένα, όμορφα, πειθαρχημένα και αποδοτικά, πάντα νεανικά, χωρίς ιδιαιτερότητες ή βιολογικές “αστοχίες” και φυσικά: απόλυτα υγιή. Αυτή την εικόνα για το σώμα έρχεται να ενισχύσει η γονιδιακή αποκωδικοποίηση και οι προληπτικές θεραπείες με βάση αυτήν. Φυσικά όπως κανένα σώμα δεν μπορεί να μείνει για πάντα νέο και όμορφο, έτσι και η ίαση δεν μπορεί να είναι ποτέ απόλυτη και ολοκληρωτική. Η νόρμα όμως της ιατρικής διαχείρισης των σωμάτων παραμένει, όπως παραμένει και η νόρμα των υγειών σωμάτων των διαφημίσεων, με όλη την καταπίεση που συνεπάγεται αυτό.

Πώς όμως επιδρά αυτή η ιατρική νόρμα της γενετικής; Μπορεί κανείς να φανταστεί ένα ραντεβού του στο γιατρό για να συνειδητοποιήσει τον βαθμό ελέγχου που έχει πάνω στη διαχείριση της υγείας του. Ο γιατρός σε γενικές γραμμές παραμένει ο “ειδικός”, αλλά η εκτίμηση της σοβαρότητας της πάθησης σε σχέση με τα συμπτώματα, η απόφαση για το πόσο “βαριά” θα είναι η θεραπεία σε σχέση με τις παρενέργειες των φαρμάκων, ακόμα και για το αν χρειάζεται να ληφθεί ιατρική θεραπεία ή όχι (σε περιπτώσεις light ασθενειών), αποτελούν εν μέρει αποφάσεις και του ίδιου του ασθενούς. Όλα αυτά δεν υπάρχουν στην περίπτωση συνταγογράφισης μιας προληπτικής θεραπείας για την μείωση της πιθανότητας εμφάνισης μιας ασθένειας στο μέλλον (η οποία είναι πιθανό να εμφανιστεί λόγω γονιδίων). Εδώ δεν υπάρχουν συμπτώματα, δεν υπάρχει καμία γνώση και καμία σωματική αίσθηση που αφορά την ασθένεια από την πλευρά του ασθενούς.

Θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει αυτή τη διαδικασία σαν ένα περεταίρω βήμα στο πέρασμα από το παράδειγμα της κλινικής ιατρικής σε αυτό της εργαστηριακής. Η εργαστηριακή, σε αντίθεση με την πρώτη, αποκρύπτει τον ανθρώπινο παράγοντα (τον γιατρό) και την (όποια) αμφισβήτηση απέναντι στην κρίση του και παρουσιάζεται περισσότερο αντικειμενική, μέσα από τους δείκτες και τις μετρήσεις της. Δηλαδή υπάρχει ένα είδος αλλοτρίωσης του ασθενούς από το σώμα του, η οποίο επιτυγχάνεται με την μηχανική μεσολάβιση και την γενικότερη αναδιάρθρωση της ιατρικής διαδικασίας. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι και αυτό μια διαδικασία αποειδίκευσης που έχει σαν άμεση συνέπεια την απώλεια ελέγχου. Το πρώτο σημείο λοιπόν αφορά την ολοκληρωτική εκχώρηση στους ειδικούς του ελέγχου πάνω στα σώματά μας.

Σημείο δεύτερο: η υγεία ως ατομική υπόθεση

Το δεύτερο σημείο αφορά τη μετατροπή της υγείας σε ατομική υπόθεση. O υγιεινισμός είναι μια μέθοδος συγκρότησης και κατανομής “σωστών” και “λάθος” προτύπων-ζωής-στο-όνομα-της-υγιείας, είναι άρα μια μηχανή κατανομής ευθυνών και ενοχών σε μοριακή κοινωνική κλίμακα. Όταν στο παιχνίδι μπαίνει και ο γονιδιακός έλεγχος, το μέγεθος της ατομικής ευθύνης πολλαπλασιάζεται. Είναι ένα ζήτημα, να ξεπεράσει κανείς την ενοχή του “κάνω κακή διατροφή”, αλλά την ευθύνη ενός ενδεχόμενου καρκίνου δεν είναι κάτι το οποίο ξεπερνιέται τόσο εύκολα. Ακόμα και αν τα ποσοστά του κινδύνου εμφάνισης είναι μικρά, το διακύβευμα για την υγεία παραμένει τεράστιο.

Οι πολιτικές συνέπειες σε αυτό το σημείο είναι υλικές με τον ποιο οδυνηρό τρόπο. Αρκεί μόνο να παρατηρήσει κανείς ορισμένες δικαιολογίες οι οποίες χρησιμοποιούνται για να μεταφερθεί το βάρος της υγειονομικής περίθαλψης από το κράτος στον καθένα ξεχωριστά. Ο φόρος παχυσαρκίας είναι ένα τέτοιο παράδειγμα, που αφορά αναψυκτικά με πολύ ζάχαρη και φαγητά με πολλές θερμίδες. Ο αυξημένος φόρος στα τσιγάρα είναι ένα άλλο. Και τα δύο έχουν τη λογική ότι οι παχύσαρκοι και οι καπνιστές επιβαρύνουν την υγεία τους με δική τους ευθύνη, οπότε πρέπει να συμβάλουν περισσότερο από τους υπόλοιπους στο σύστημα υγείας. Αν μάλιστα σκεφτεί κανείς το πάρτυ που γίνεται με τις ασφαλιστικές εταιρείες, ειδικά σε χώρες όπου η δημόσια ασφάλεια υγείας είναι υποβαθμισμένη, θα δει τον τρόπο με τον οποίο η μετάθεση της ευθύνης στον καθένα ξεχωριστά αφορά μια ιδιαίτερα κερδοφόρα επιχείρηση για κάποιους, ενώ μπορεί να είναι καταστρεπτική (μιλάμε πάντα για την υγεία) για κάποιους άλλους.

Με βάση αυτή τη λογική, της ατομικής ευθύνης, είναι που έχουν αναπτυχθεί επίσης διάφορες εφαρμογές και εξίσου πολλά ιατρικά gadgets υπό τη γενική ονομασία «κινητή ιατρική» (mHealth). Πρόκειται για μια αγορά η οποία αφορά όλα εκείνα τα απαραίτητα στοιχεία για την συνεχή παρακολούθηση και τον έλεγχο της υγείας από τον καθένα και την καθεμιά ξεχωριστά και αφορά από μετρητές θερμίδων μέχρι εφαρμογές παρακολούθησης νόσου και τηλεϊατρικής. Ειδικά σε περιπτώσεις ατόμων που χρήζουν αυξημένη βοήθεια (μωρά, ηλικιωμένοι), το σετ μπορεί να περιλαμβάνει πολύ εξεζητημένες ιατρικές συσκευές, οι οποίες βέβαια είναι σε θέση να δίνουν αναφορά απευθείας στον γιατρό ή τον συγγενή.

Σημείο τρίτο: η σχετικοποίηση της υγείας

Το τρίτο σημείο αφορά μια αναθεώρηση της έννοιας της υγείας. Η προσέγγιση της γενετικής επιστήμης και γενικότερα της δυτικής ιατρικής, αντιμετωπίζει το σώμα όχι σαν κάτι ιερό ή τυχαίο αλλά σαν ένα γρίφο που πρέπει να λυθεί, σαν ένα πρόβλημα που πρέπει να βρεθεί η λύση του. Αρκεί φυσικά αυτή η λύση (ή οι λύσεις) να είναι εμπορεύσιμες με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Η καινούργια αγορά που δημιουργήθηκε με βάση το τρίπτυχο βιοτράπεζα – γιατρός – φαρμακευτική εταιρεία, δεν είναι απλώς ένας τρόπος να φθάνουν στους ασθενείς τα κατάλληλα φάρμακα. Κάθε αγορά δεν φτιάχνεται μόνο για να καλύψει μια δεδομένη ζήτηση. Η προσφορά η ίδια συχνά δημιουργεί τη ζήτηση. Αυτό είναι ένας γενικός κανόνας, ο οποίος σχετίζεται με το marketing, την προώθηση προϊόντων κλπ. Τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει αυτό όσον αφορά την αγορά της υγείας;

Στην πραγματικότητα είναι εξαιρετικά απλό. Όσο περισσότερες ασθένειες ψάχνει κανείς να ανακαλύψει κρυμμένες στα γονίδιά του, τόσες περισσότερες θα βρίσκει. Όσες περισσότερες προληπτικές θεραπείες κάνει και όσες περισσότερες αγωγές παίρνει, τόσο περισσότερο ευάλωτος θα νοιώθει απέναντι στους κινδύνους που βρίσκονται ανάμεσα στα ποσοστά εμφάνισης της μιας ή της άλλης πάθησης. Με λίγα λόγια εδώ έχουμε την κατασκευή μιας σπανιότητας (ή καλύτερα ενός αισθήματος σπανιότητας) που αφορά όμως την υγεία. Δεν είναι κάποια νομοτέλεια ψυχολογικής φύσης. Είναι η ουσία του καπιταλισμού. Είναι αυτό που έψαχναν απεγνωσμένα να καταλήξουν οι φαρμακοβιομηχανίες όταν επένδυαν στις αποκωδικοποίηση των ανθρώπινου γονιδιώματος.

Η υγεία όμως δεν πρόκειται για μια οποιανδήποτε αγορά. Εδώ έχουμε μια κατάσταση κατά την οποία το δίπολο “φυσιολογία – παθολογία”, πάει περίπατο. Δεν υπάρχει κάποια ορισμένη “κανονική” λειτουργία (με ό,τι μπορεί να σημαίνει αυτό το “κανονική”) απ’ την οποία όποιος ή όποια παρεκκλίνει από αυτήν, έχει “πρόβλημα υγείας”. Σε αυτή την κατάσταση της αέναης φροντίδας και του διαρκούς αγώνα για πρόληψη, όλοι είναι εν δυνάμει ασθενείς. Η αλλιώς: κανένας δεν είναι πραγματικά υγιής. Παρόλα αυτά θα μπορούσε ενδεχομένως να μιλήσει κανείς για διαβάθμιση της υγείας. Μια διαβάθμιση η οποία αφορά ταυτόχρονα με την τωρινή υγεία και την μελλοντική υγεία[ref]Αν μάλιστα συνυπολογίσουμε και την προοπτική της ενίσχυσης της  λειτουργίας του οργανισμού (για παράδειγμα της μνήμης), πλέον η υγεία δεν υφίσταται καν σαν έννοια, παρά μόνο η “απόδοση”. Βέβαια αυτό τοποθετεί το θέμα σε άλλη βάση, αν και τουλάχιστον σε ιδεολογικό επίπεδο το εν λόγω ζήτημα δεν είναι καθόλου μακρινό.[/ref]. Επομένως μια εξίσου σημαντική αλλαγή, η οποία επιδράει στην καθημερινότητα των ανθρώπων ποικιλοτρόπως, είναι η σχετικοποίηση της έννοιας της υγείας.

Σημείο τέταρτο: η υγεία ως κεφάλαιο

Τελευταίο σημείο στο οποίο αξίζει να σταθούμε αποτελεί η ιδέα της υγείας σαν ένα είδος “ατομικού κεφαλαίου”. Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη θεολογία, που έχει διατυπωθεί γραπτά ήδη απ’ τις δεκαετίες του ‘50 και του ’60, όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που μας απαρτίζουν σαν άτομα, όπως οι γνώσεις, οι κοινωνικές μας σχέσεις, τα ενδιαφέροντα και φυσικά η υγεία, αποτελούν την προσωπική μας περιουσία, το προσωπικό μας κεφάλαιο. Όσον αφορά γενικά την ιδεολογική εκστρατεία του φιλελευθερισμού να ονομάσει τα πάντα που σχετίζονται με την εργασία και την εργατική δύναμη κεφάλαιο, έχουμε αναφερθεί στο παρελθόν με αφορμή τη γνώση ως κεφάλαιο[ref]«Η ιδέα περί ατομικού κεφαλαίου, και της προσωπικής επιχείρησης Εγώ, είτε αφορά τις γνώσεις, είτε τις κοινωνικές σχέσεις, είτε την υγεία, είτε τα ενδιαφέροντα, είτε οτιδήποτε άλλο, “μπάζει” από κάθε λογική μεριά που θα την έλεγχε κάποιος. Για παράδειγμα, εάν οι (ανθρώπινες) γνώσεις αποτελούν “κεφάλαιο”, τότε και οι σκυλίσιες γνώσεις αποτελούν επίσης “κεφάλαιο” – και μπορούμε να ονομάσουμε κάθε σκύλο “επιχειρηματία του εαυτού του”. Σύμφωνα μ’ αυτή την ιδέα ακόμα και τα δάση θα αποτελούνταν απ’ τα ατομικά κεφάλαια κάθε δέντρου χωριστά· αλλά θα συνιστούσαν επίσης το “κεφάλαιο” κάθε βουνοπλαγιάς. Εν τέλει, στον έμβιο και μη κόσμο, δεν θα έπρεπε να υπάρχει τίποτα άλλο από “κεφάλαια”: των ψαριών, των εντόμων, των βακτηριδίων, που έχοντας (κάθε είδος και άτομο είδους) μια ορισμένη γνώση, συναγωνίζονται στην “αγορά της ζωής”.
Υπάρχει όμως μια λιγότερο χαριτωμένη και πιο πολιτική υπόδειξη για την αθλιότητα της ιδέας περί “ατομικού κεφαλαίου”, γνωσιολογικού ή άλλου. Ως την δεκαετία του 1970, επί δύο τουλάχιστον αιώνες, στην καπιταλιστική πολιτική οικονομία ακόμα και στις πλέον φιλελεύθερες εκδοχές της, το κεφάλαιο και ο κεφαλαιούχος ήταν απόλυτα διακριτές μεταξύ τους οντότητες. Ο επιχειρηματίας και η επιχείρησή του δεν ταυτίζονταν οντολογικά· κι αυτό είχε σημασία. Γιατί ακόμα κι αν επρόκειτο για την καταστροφή της επιχείρησης (των μηχανών, των κτιρίων, των επενδύσεων, της κερδοφορίας) η αστική ιδεολογία όφειλε να διαφυλάξει τον “άνθρωπο”, ακόμα κι αν ήταν επιχειρηματίας. Φυσικά η φράση καταστράφηκα σαν υποκειμενική έκπτωση δεν ήταν άγνωστη μεταξύ επιχειρηματιών, εμπόρων ή τραπεζιτών. Αλλά η δυνατότητα ανάκαμψης ή, έστω, η δυνατότητα απλής επιβίωσης, ήταν ηθικά και ιδεολογικά σημαντικότερη απ’ την κεφαλαιακή καταστροφή σαν τέτοια.
Η νεοφιλελεύθερη καινοτομία έγκειται ότι το κεφάλαιο και ο κεφαλαιούχος ταυτίζονται, όταν ο λόγος έρχεται στη γνώση σαν κεφάλαιο (ή στην υγεία σαν κεφάλαιο, κλπ). Ο κεφαλαιούχος ΕΙΝΑΙ κεφάλαιο, και το κεφάλαιο ΕΙΝΑΙ κεφαλαιούχος. Πρόκειται για μια καταπληκτική αντιστροφή, αφού μέχρι την επικράτηση των νεοφιλελεύθερων δογμάτων δεν ήταν το “κεφάλαιο” αλλά η εργατική δύναμη που ταυτιζόταν με τον εργάτη· ατομικά και συλλογικά.»

Από την εκδήλωση με τίτλο: για ένα γνωσιολογικό κίνημα, φεστιβάλ game over 2013[/ref].Αυτό που αξίζει να σημειώσουμε εδώ, είναι ότι οι νέες πεποιθήσεις περί υγείας και της διαχείρισης της έτσι όπως αναδύθηκαν μέσα από τις εξελίξεις στη γενετική, έρχονται σε άμεση συμφωνία με τις φιλελεύθερες πεποιθήσεις περί της υγείας ως κεφάλαιο.

Εάν δεν είμαστε παρά “επιχειρηματίες του εαυτού μας”, δεν μπορούμε παρά να φροντίζουμε οι ίδιοι για την “ποιότητα” και την “απόδοση” της υγείας μας – εδώ έγκειται η ατομική ευθύνη – όπως κάνει κάθε καπιταλιστής με το κεφάλαιό του. Προσπαθούμε να κρατήσουμε το σώμα μας όσο πιο αναβαθμισμένο γίνεται και επειδή δεν υπάρχει κάποιο “μέτρο της υγείας” – εδώ έγκειται η σχετικοποίηση της υγείας – δε μπορεί παρά το μέτρο σύγκρισης να βρίσκεται στα σώματα των άλλων. Εδώ η ουσία της φιλελεύθερης ρητορικής βρίσκεται στο αποκορύφωμα της: μήπως τελικά η υγεία δεν είναι τίποτε άλλο παρά άλλο ένα πεδίο ανταγωνισμού;

Φυσικά μέσα στο πλαίσιο του ανταγωνισμού όπως είπαμε πρέπει συνεχώς να βελτιώνουμε την υγεία μας και μάλιστα μια επένδυση που αφορά τα γονίδια τα ίδια θα μπορούσε κανείς να την δει να αποδίδει όχι μόνο στον ενδιαφερόμενο αλλά ακόμα και στους απογόνους. Να μια επαναφορά της (γενετικής εν προκειμένω) προίκας, με όρους, όμως, συσσώρευσης “καλών” γονιδίων. Μπορεί όλα αυτά να φαντάζουν αστεία, αλλά στον καπιταλισμό υπάρχει και η απαξίωση κεφαλαίου. Η αρρώστια θα μπορούσε κανείς να πει ότι είναι μια μορφή τέτοιας ατομικής (καπιταλιστικής) απαξίωσης. Υπάρχει τέλος και η καταστροφή κεφαλαίου, αλλά καλύτερα ας μην επεκταθούμε άλλο.

Επίλογος

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να κάνει κανείς κριτική απέναντι σε τέτοια ζητήματα. Ένα πολύ εύκολο σενάριο θα ήταν να χωρίσουμε τις εφαρμογές που προκύπτουν από την εξέλιξη της γενετικής σε “χρήσιμες” ή “άχρηστες”, σε “καλές” ή “κακές”. Για παράδειγμα η ταυτοποίηση υπόπτων μέσω DNA θα μπορούσε να είναι μια “κακή” εφαρμογή, ενώ η εφαρμογές στην ιατρική “καλές”. Αυτή η λογική όμως δεν θα οδηγούσε πουθενά και είναι ξεκάθαρο από μεριά μας ότι αφήνουμε συνειδητά στην άκρη οποιουδήποτε είδους ηθικολογική κριτική. Άλλωστε ό,τι πρόσημο κι αν δώσει κανείς σε τέτοιες εφαρμογές, η λογική την οποία εμπεριέχουν παραμένει κοινή. Ένας άλλος τρόπος θα ήταν μια κριτική στην επιστημονική μεθοδολογία. Η αλήθεια είναι ότι μια τέτοιου είδους κριτική έχει πραγματικά το ενδιαφέρον της (πχ στον γενετικό ντετερμινισμό) και πολλές φορές μπορεί να οδηγήσει σε χρήσιμα συμπεράσματα.

Ο τρόπος όμως με τον οποίο η πολιτική κριτική μπορεί να είναι πραγματικά διεισδυτική και αποκαλυπτική, είναι η κριτική που ξεπερνάει ηθικολογικές κρίσεις, ξεπερνάει ακόμα και κρίσεις επί της επιστημονικής μεθοδολογίας και επικεντρώνεται καθαρά στις αλλαγές των κοινωνικών σχέσεων. Έτσι λοιπόν και τα επιχειρήματα ενάντια στον γενετικό ντετερμινισμό δεν μπορούν παρά να περνούν μέσα από τις επιπτώσεις στην καθημερινότητα, εν προκειμένω στην διαχείριση της υγείας. Τόσο σαν μεμονωμένες πεποιθήσεις, όσο και σαν κρατική πολιτική. Από την στιγμή που τα άτομα καλούνται να αντιλαμβάνονται τα σώμα τους αλλά και την ταυτότητα τους συμφωνά με τις ανάγκες των εκάστοτε εταιριών, από την στιγμή που το DNA έχει φέρει τόσες αλλαγές στην έννοια της υγειάς αλλά κυρίως στο ίδιο το σύστημα της, η γενετική του 2016, αποτελεί ένα σημαντικό πολιτικό ζήτημα.

Όταν υπάρχουν εταιρείες όπως η «23andme» που με ένα απλό τεστ μπορεί κανείς να μάθει ποιοι είναι οι πρόγονοί του, πόσο υγιής είναι ή ποια δουλειά θα ήταν κατάλληλη για αυτόν, αξίζει να αναρωτηθούμε τι χώρος μένει αλήθεια για άλλες εξηγήσεις, τι λόγο έχουν οι άνθρωποι για τη γνωμάτευση που καθορίζει πιθανότατα τη ζωή τους και την αντίληψη τους ως υποκείμενα, τι λόγο έχουν για την επιλογή ή μη της θεραπείας τους και τι λόγο έχουμε όλοι για κοινωνικές διεκδικήσεις και δράσεις. Στην πραγματικότητα όσο περισσότερο χώρο καταλαμβάνει στις πεποιθήσεις ο γενετικός προκαθορισμός, τόσο λιγότερος χώρος μένει για όλα τα υπόλοιπα.

Ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία του HGP, ήταν η εδραίωση της ιδέας πως είμαστε τα γονίδια μας. Όμως οι λέξεις, γονίδια ή DNA, διέπονται από μια αυθεντία και βεβαιότητα που σε καμία περίπτωση δεν τους αναλογεί. Εκτός από το επιστημονικό κομμάτι δεν τους αντιστοιχεί πολιτικά, διότι τα επιχειρήματα αντιπαράθεσης στον γενετικό ντετερμινισμό μπορεί να είναι και επιστημονικά, αλλά πρέπει κυρίως να είναι πολιτικά. Εμείς πιστεύουμε πως αν η γενετική έχει περάσει ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια αυτό συμβαίνει ακριβώς επειδή αποτελεί ιδεολογία. Στην τελική, αξίζει να αναρωτηθούμε: υπάρχουν άραγε νέες προτάσεις για την υγεία που να ξεπερνούν την υιοθέτηση της ρουτίνας των συμβουλών promotion της υγείας στον 21ο αιώνα ;

Η κατάτμηση αποτελούσε και αποτελεί ένα από τα θεμέλια της θεωρίας της επιστήμης. Η διαρκής κίνηση προς το μικρότερο, προς το αναλυτικότερο, μαρτυρά μια προσπάθεια για ανακάλυψη της αλήθειας που κρύβεται κατά κάποιο τρόπο “μέσα” στα πράγματα και αντικατοπτρίζεται στη μακροκλίμακα. Την κριτική μας πάνω σε αυτή τη μέθοδο την έχουμε εκφράσει σε διάφορα κείμενα σχετικά με την επιστήμη, τη μεταφυσική και τη θρησκεία, αλλά δεν είναι του παρόντος. Αυτό που πρέπει να ξανά-σημειώσουμε εδώ είναι ότι στον καπιταλιστικό κόσμο, η έρευνα και οι ανακαλύψεις που τη συνοδεύουν δεν γίνονται ούτε για τη χαρά της επιστήμης, ούτε για φιλοσοφικούς προβληματισμούς γύρω από τη ζωή, αλλά έχουν σχεδόν πάντα στον ορίζοντα την παρεμβατικότητα, τη βούληση για έλεγχο και εκμετάλλευση.

Η επιστήμη των υλικών, που μας ενδιαφέρει εδώ, είναι ο τομέας κατεξοχήν συνδεδεμένος και καθοριζόμενος από αυτήν την αποτελεσματικότητα. Είναι ο τομέας που απαντάει στα ερωτήματα των άλλων επιστημονικών πεδίων με έρευνα και εφαρμογή, που δίνει στοιχεία για το αν μία θεωρία έχει πρακτικό έρεισμα και πού αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Διαβάζοντας για τα σύγχρονα υλικά αντιληφθήκαμε ότι τις τελευταίες δεκαετίες, της αλλαγής παραδείγματος όπως λέμε, συντελείται μια μεγάλη αλλαγή και στον τομέα αυτόν, η οποία έχει στενή σχέση με την κατάτμηση που περιγράψαμε παραπάνω. Για να το πούμε απλά και κατανοητά, η δυνατότητα παρέμβασης σε ακόμα μικρότερο επίπεδο από αυτό της μικροκλίμακας, στη λεγόμενη νανοκλίμακα, έχει ανοίξει ένα τεράστιο πεδίο δυνατοτήτων για την παραγωγή νέων υλικών, με ιδιότητες εν μέρει γνωστές ή/και εντελώς καινούργιες.

Εδώ θα εστιάσουμε σε αυτήν την εισήγηση. Θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε αυτά τα νέα υλικά, και τις αλλαγές που φέρνουν με τη γενικευμένη εφαρμογή τους. Αυτό δε σημαίνει ότι θα καλύψουμε όλο το εύρος αυτού του τεράστιου επιστημονικού πεδίου. Αυτό που θέλουμε να κάνουμε είναι να δώσουμε μια ιδέα για την ποιοτική μετατόπιση που φέρνει αυτό το νέο παράδειγμα και να δείξουμε εν τέλει το πόσο λίγα ξέρουμε για τα υλικά αυτά που χρησιμοποιούμε ήδη και θα χρησιμοποιούμε ακόμα περισσότερο στο μέλλον.

Νανοκλίμακα χωρίς νάνους και πρίγκιπες.

Για να απομυθοποιήσουμε τους περίεργους επιστημονικούς όρους, ας καταλάβουμε πρώτα τα μεγέθη για τα οποία μιλάμε. Στο παρακάτω σχήμα φαίνεται ξεκάθαρα η διαφορά ανάμεσα στη μακρο-κλίμακα, τη μικρο-κλίμακα και τη νανο-κλίμακα. Με το οπτικό μικροσκόπιο, το οποίο αναφέραμε, μπορούσε κανείς να παρατηρήσει μεγέθη μέχρι 200 νανόμετρα (nm), ενώ με την εξέλιξη του ηλεκτρονικού μικροσκοπίου, μετά το 1926, μπορούμε να εστιάσουμε μέχρι μεγέθη μικρότερα του 1 nm. Αυτά είναι και τα μεγέθη στα οποία μπορεί να επέμβει η σύγχρονη επιστήμη των υλικών, να διασπάσει, να ενώσει και να παραλλάξει τα υπάρχοντα υλικά, φτιάχνοντας τα νανοϋλικά.

Τι είναι τα νανοϋλικά; Ας δώσουμε έναν επίσημο ορισμό ως είθισται. Το νανοϋλικό λοιπόν ορίζεται ως «το φυσικό, περιστασιακό ή μεταποιημένο υλικό που περιέχει σωματίδια, σε μη δεσμευμένη μορφή ή ως σύμπτυγμα ή ως συσσωμάτωμα και του οποίου το 50% των σωματιδίων στην αριθμητική κατανομή μεγέθους έχει μία ή περισσότερες εξωτερικές διαστάσεις σε κλίμακα μεγέθους 1-100 nm.» Για να το καταλάβουμε καλύτερα, νανοϋλικό μπορεί να είναι μία τελεία μεγέθους από 1-100 nm ή μια επιφάνεια ενός ολόκληρου μέτρου αν το πάχος της είναι από 1-100 nm, ή ένας σωλήνας διαμέτρου 1-100 nm.

Τα νανοϋλικά κατασκευάζονται αλλά συναντώνται και στη φύση, σε οργανική και ανόργανη μορφή, σε ζώα, φυτά και σχηματισμούς ορυκτών. Για να καταλάβουμε τι μπορεί να αποτελεί φυσικό νανοϋλικό, θα χρησιμοποιήσουμε ένα κλασικό παράδειγμα, αυτό του νούφαρου. Το νούφαρο, έχει την ιδιαιτερότητα να διώχνει το νερό και ταυτόχρονα να το χρησιμοποιεί για να απομακρύνει τη σκόνη από τα φύλλα του. Αυτό συμβαίνει λόγω μιας συγκεκριμένης διάταξης των κυττάρων του σε συνδυασμό με ορισμένους νανο-κρυστάλλους κεριού στην επιφάνειά τους, οι οποίοι δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες ώστε το νερό να απομακρύνεται και, με τον τρόπο που γίνεται αυτή η κίνηση, να εγκλωβίζει μέσα του τα ανεπιθύμητα σωματίδια. Αυτή η διαδικασία δεν είναι ορατή σε καμία περίπτωση με γυμνό μάτι, αλλά χρειάζεται η μεγέθυνση ενός προηγμένου ηλεκτρονικού μικροσκοπίου. Ξεκινώντας από μια τόσο συγκεκριμένη παρατήρηση του φυσικού κόσμου, οι επιστήμονες πειραματίζονται με μια ολόκληρη σειρά υδρόφοβων και αυτοκαθαριζόμενων -τεχνητών- υλικών, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε ένα μεγάλο εύρος εφαρμογών, από την προστασία εκτεθειμένων κεραιών κινητής τηλεφωνίας μέχρι τις βαφές των τοίχων στα σπίτια μας.

Ανεξάρτητα από τέτοιες δομές που υπήρχαν ανέκαθεν στη φύση, ορισμένα νανοϋλικά κατασκευάζονταν από τον άνθρωπο πολύ πριν μπορέσουμε να δούμε τα νανομεγέθη. Αυτό γινόταν με τη χρήση πολύπλοκων τεχνικών που είχαν ανακαλυφθεί μέσα από την εμπειρία και τα αλλεπάλληλα πειράματα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα μελανόμορφα αγγεία (7οσ-4ος αι π.χ.), οι κόκκινες πορσελάνες της Κίνας (10ος – 11ος αι μ.χ.) και τα ιριδίζοντα ιταλικά κεραμικά της Ούμπρια, κοντά στην Αναγέννηση, των οποίων οι βαφές σχημάτιζαν ιδιαίτερα συσσωματώματα υλικών στη νανοκλίμακα, μέσα από πολύ συγκεκριμένες θερμικές επεξεργασίες. Το δαμασκηνό ατσάλι, το οποίο φημιζόταν για την ελαστικότητα παράλληλα με την εξαιρετική αντοχή του, ήταν επίσης αποτέλεσμα μιας πολύ συγκεκριμένης τεχνικής κατεργασίας του μετάλλου, η οποία δημιουργούσε νανοσωλήνες άνθρακα στο εσωτερικό του υλικού. Οι έμπειροι τεχνίτες της κάθε εποχής δεν μπορούσαν να εξηγήσουν γιατί τα αντικείμενα αποκτούσαν αυτές τις ιδιότητες, ήξεραν όμως καλά πώς να τα κατασκευάσουν, έχοντας κληρονομήσει τη συσσωρευμένη τεχνική γνώση από τους προκατόχους της.

Τι είναι αυτό που κάνει τα νανοϋλικά τόσο ιδιαίτερα;

Η κατάδυση στα βάθη της νανοκλίμακας, εκτός από την αίσθηση εγγύτητας με τη μία και μοναδική αλήθεια, με τον μυστήριο πυρήνα των πραγμάτων, έχει και κάποιες πιο υλικές ιδιαιτερότητες. Τα διάφορα σωματίδια, όταν τέμνονται σε τόσο μικρές διαστάσεις εμφανίζουν παράξενες συμπεριφορές. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι ότι ορισμένα αρχίζουν να φωσφορίζουν. Ο φθορισμός είναι ένα φαινόμενο καθόλου μεταφυσικό, που δημιουργείται λόγω της μικρής διαμέτρου των νανο-σωματιδίων και διαφόρων τεχνικών λεπτομερειών με τις οποίες δε θα σας μπερδέψουμε. Το ίδιο υλικό που φωσφορίζει στη νανοκλίμακα, “σβήνει” αν το κόψουμε μεγαλύτερα κομμάτια, αν περάσουμε στην μικροκλίμακα. Γενικά μιλώντας, στη νανοκλίμακα συχνά τα υλικά υπακούν στους νόμους της κβαντομηχανικής και αυτό τους δίνει ιδιότητες πολύ ενδιαφέρουσες και απρόσμενες. Τα ίδια υλικά λοιπόν συμπεριφέρονται αλλιώς ανάλογα με τη διάσταση στην οποία γίνεται η επεξεργασία τους και αυτό είναι που κάνει τις νανοτεχνολογίες ένα τόσο ενδιαφέρον πεδίο πειραματισμού.

Πού χρησιμοποιούνται τα νανοϋλικά;

Η νανοεπιστήμη, ο τομέας της επιστήμης των υλικών που ασχολείται με τη μελέτη και κατασκευή των νανοϋλικών, είναι ένας κλάδος ραγδαία εξελισσόμενος και οριζόντιος, δηλαδή ένας κλάδος που εισχωρεί σε όλα τα πεδία της σύγχρονης επιστήμης και της τεχνολογίας. Η νανοτεχνολογία έχει εφαρμογές στη βιομηχανία, στην ιατρική, στα καλλυντικά, στην παραγωγή ενέργειας, στην ψηφιακή τεχνολογία, στην τεχνολογία τροφίμων και σε πολλούς ακόμα τομείς.

Για να τα καταλάβουμε κάπως καλύτερα, τα χωρίσαμε σε 3 κατηγορίες, πολύ γενικά.

Α. Τα “ηλεκτρομαγνητικά”

Είναι τα υλικά που χρησιμοποιούνται στη νανοηλεκτρονική, τη συνέχεια της επιστήμης της μικροηλεκτρονικής. Αυτά τα νανοϋλικά χρησιμοποιούν μαγνητικά και ηλεκτρικά πεδία, ή φορτίζονται απευθείας με ηλεκτρική ενέργεια για να εκτελέσουν διάφορες λειτουργίες. Οι εφαρμογές τους συγκεντρώνονται γύρω από την ψηφιακή τεχνολογία, (τσιπάκια, κινητά τηλέφωνα, οθόνες νέας γενιάς, κβαντικοί Η/Υ), την τεχνολογία που σχετίζεται με τον φωτισμό, αλλά επεκτείνεται και σε πολλούς άλλους τομείς, όπως αυτός της υφαντουργίας ή της αρχιτεκτονικής. Ρούχα που παράγουν φως, χρώμα, ενέργεια, ανάλογα με τον καιρό ή την κίνηση, κτίρια που αλλάζουν όψη, μικροσκοπικά τσιπάκια, μαγνήτες, κάμερες, αισθητήρες που ενεργοποιούν χιλιάδες διαφορετικούς αυτοματισμούς, είναι μερικά από τα μαγικά επιτεύγματα που έρχονται διευκολύνουν την καθημερινή μας ζωή ή απλά να μας διασκεδάσουν.

Β. Τα “βιο-μεταβαλλόμενα”

Ονομάσαμε τα νανουλικά που χρησιμοποιούνται στην νανο-βιοτεχνολογία (βιοϋλικά) και τα υλικά που μεταβάλλονται, είτε μέσω χημικών διαδικασιών, είτε λόγω του ότι είναι «ζωντανά». Πολλά από αυτά έχουν σαν πρώτη ύλη ζωντανούς οργανισμούς ή σωματίδια, τα οποία αναπτύσσονται και επιτελούν μια λειτουργία χωρίς την τροφοδότηση ηλεκτρικής ή μαγνητικής ενέργειας. Αυτά μπορεί να είναι πρωτεϊνες και λιπίδια τα οποία δεν αποτελούν σταθερές ενώσεις αλλά μεταφέρουν νανοσωματίδια ή ενώνονται με άλλα και φτιάχνουν νέα υλικά. Μπορεί να είναι μύκητες που παράγουν φως όταν έρχονται σε επαφή με συγκεκριμένα βακτήρια ή με τον αέρα, μπορεί να είναι ουσίες που αλλάζουν τη γεύση ενός φαγητού (διαδραστικά τρόφιμα), ή σωματίδια που μεταφέρουν συστατικά μέσα στο ανθρώπινο αίμα. Βασικό χαρακτηριστικό τους είναι ότι αλληλεπιδρούν με τους ζωντανούς οργανισμούς και συνήθως δεν αποτελούν στατικά υλικά αλλά ζωντανές/χημικές διαδικασίες. Επίσης, στην υποκατηγορία των βιοϋλικών κυρίως, μπορεί να ανήκουν και σταθερά υλικά, όπως διάφορα πολυμερή και μεταλλικά κράματα, τα οποία θεωρούνται φιλικά ως προς τους ζωντανούς ιστούς και ενσωματώνονται χωρίς να γίνονται τοξικά. Χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο στη βιολογία, στην ιατρική, τη φαρμακευτική αλλά και στη βιομηχανία τροφίμων.

Γ. Τα “δομικά”

Ονομάσαμε έτσι τη μεγαλύτερη κατηγορία νανοϋλικών, τις σταθερές ενώσεις, που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή αντικειμένων όλων των ειδών. Μέταλλα που λιώνουν και ξανασυντίθενται, που δεν σκουριάζουν, γυαλιά που λυγίζουν και δεν σπάνε, πλαστικά που ξαναπλάθονται, υδρόφοβες βαφές και βαφές που απορροφούν το ηλιακό φως, βαμβάκι που δεν βρέχεται και χιλιάδες συνδυασμοί υλικών που επαναδομούνται στη νανοκλίμακα ή παντρεύονται με άλλα για να βελτιώσουν τις ιδιότητές τους. Τα νέα υλικά-μιγάδες δεν είναι απλά μια βελτιωμένη έκδοση των γνωστών τους ιδιοτήτων, αλλά είναι υλικά που συνδυάζουν απροσδόκητα χαρακτηριστικά που μέχρι τώρα φαίνονταν αντιθετικά. Πολλά από αυτά τα υλικά μελετώνται και για χρήση στις μεθόδους παραγωγής ενέργειας, σε μεγάλη κλίμακα, σαν βελτιωτικά απόδοσης ή σαν εντελώς νέοι τρόποι παραγωγής ενέργειας, κάτι που μπορεί να φέρει πολύ μεγάλες αλλαγές σε όλα τα επίπεδα της παραγωγής στο μέλλον.

Όπως συμβαίνει με τις σύγχρονες εφαρμογές που απαιτούν μεγάλη συγκέντρωση γνώσης και κεφαλαίου και είναι αποτελέσματα διεπιστημονικής έρευνας, τα όρια ανάμεσα στις διαφορετικές κατηγοριοποιήσεις τους είναι αρκετά θολά. Ένα βιο-μεταβαλλόμενο υλικό μπορεί να έχει στοιχεία σταθερά, στοιχεία που τροφοδοτούνται με ενέργεια και χημικά στοιχεία που πυροδοτούν συγκεκριμένες αντιδράσεις. Μία νανοσυσκευή παρακολούθησης των ουσιών μέσα στο αίμα, μπορεί να είναι τηλεκατευθυνόμενη, δηλαδή να ανήκει στην κατηγορία των ηλεκρομαγνητικών, και να είναι φτιαγμένη από ένα πολυμερές φιλικό στο σώμα, το οποίο μάλιστα να βιοδιασπάται μόλις ολοκληρώσει την αποστολή του. Το αυτό-ιάσιμο σκυρόδεμα, το οποίο κλείνει μόνο του τις ρωγμές χάριν στην ανάπτυξη ορισμένων βακτηρίων και τον εμπλουτισμό του με νανοσωματίδια σιλικόνης, είναι ένα δομικό υλικό το οποίο ενώ χρησιμοποιείται σε σταθερές κατασκευές και διαρκεί χρόνια, παρουσιάζει συμπεριφορά βιομεταβαλλόμενου, αφού αλληλεπιδρά με τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Επομένως η παραπάνω κατηγοριοποίηση είναι χρήσιμη στο να καταλάβουμε σε γενικές γραμμές τις ποιότητες των νανοϋλικών και τη συμπεριφορά τους.

Αυτό που δεν αναφέραμε και που πάντα πρέπει να έχουμε κατά νου είναι ότι τα νανοϋλικά, όπως και όλες οι τεχνολογίες αιχμής χρησιμοποιούνται πρώτα και κύρια στην πολεμική μηχανή. Υλικά όλων των κατηγοριών επιστρατεύονται για να κάνουν τις πλευρές του σύγχρονου πολέμου, από την επιτήρηση και τον βιομετρικό έλεγχο μέχρι τα drones και τα θανατηφόρα βακτήρια, πιο αποτελεσματικές, πιο ενσωματωμένες και πιο αόρατες εκεί που πρέπει κάθε φορά. Τα σύγχρονα οπλικά συστήματα είναι από τους κλάδους που παίζουν σημαντικό ρόλο στην χρηματοδότηση της έρευνας γύρω από τα νανοϋλικά αλλά και την έντονη ζήτηση ειδικών μεταλλευμάτων όπως οι σπάνιες γαίες που θα αναφέρουμε παρακάτω, εντατικοποιώντας τον ρυθμό παραγωγής έρευνας και τεχνογνωσίας.

Προσομοίωση, computational materials

Πριν περάσουμε στις αλλαγές που συνδέονται με τα νέα υλικά, θα πούμε λίγα πράγματα για την ιδιαίτερη περίπτωση των επονομαζόμενων υπολογιστικών υλικών (computational materials). Στην περίπτωση αυτή δε μιλάμε για πραγματικά υλικά, αλλά για μοντέλα υλικών που κατασκευάζονται υπολογιστικά, μέσα από μια σύγχρονη διαδικασία “ψηφιακού πειραματισμού”, με στόχο την οικονομία πόρων και δυναμικού και την αύξηση της παραγωγικότητας στην έρευνα των νέων υλικών. Για να καταλάβουμε λίγο καλύτερα αυτήν τη διαδικασία ας δούμε εν συντομία πως προέκυψε και γιατί εν τέλει είναι ζωτικά συνδεδεμένη με την πληροφορική επιστήμη.

Η ιδέα έχει τις ρίζες της στην υπολογιστική προσομοίωση. Η μέθοδος αυτή αρχικά χρησιμοποιήθηκε από τον ENIAC έχοντας σαν στόχο τον σχεδιασμό της θερμοπυρηνικής βόμβας. Η μέθοδος που τελικά ακολουθήθηκε έγινε γνωστή ως μέθοδος Monte Carlo και η βάση της είναι ότι με τη χρήση τυχαία παραγόμενων αριθμών (από τη μηχανή) και με τη βοήθεια της στατιστικής προσπαθούμε να λύσουμε σύνθετα προβλήματα, όπως είναι για παράδειγμα μια παρτίδα σκάκι.

Ενδεικτικά αντιγράφουμε τον ορισμό του όρου προσομοίωση “simulate”: «Η μίμηση των προϋποθέσεων ή της συμπεριφοράς μιας κατάστασης ή διεργασίας με τη βοήθεια ενός μοντέλου, ειδικά για το σκοπό της μελέτης ή της εκπαίδευσης, ειδικότερα, για την παραγωγή ενός υπολογιστικού μοντέλου μιας διαδικασίας». Πρέπει να γίνει μία περαιτέρω διάκριση, μεταξύ μοντελοποίησης και προσομοίωσης. Μια αρκετά κοινή χρήση του όρου “μοντελοποίηση” είναι η εξής: «Περιγράφει την κλασσική επιστημονική μέθοδο παρασκευής μιας απλοποιημένης απομίμησης μιας πραγματικής κατάστασης με διατήρηση των βασικών χαρακτηριστικών της». Με άλλα λόγια, ένα μοντέλο περιγράφει ένα μέρος του πραγματικού συστήματος, χρησιμοποιώντας μια παρόμοια, αλλά πιο απλή δομή.” Η προσομοίωση ουσιαστικά είναι η τοποθέτηση αριθμών στο μοντέλο και την εξαγωγή των τελικών αριθμητικών αποτελεσμάτων, έχοντας αφήσει το μοντέλο να τρέξει σε έναν υπολογιστή. Συνεπώς, μια προσομοίωση δεν μπορεί πότε να είναι καλύτερη από ό,τι το μοντέλο στο οποίο βασίστηκε.

Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η διαδικασία της υπολογιστικής προσομοίωσης μέχρι και σήμερα προβληματίζει έντονα τους μαθηματικούς. Λέει για παράδειγμα ο Langer, διεπιστημονικός καθηγητής του ΜΙΤ:

«o όρος “αριθμητική προσομοίωση” κάνει πολλούς από εμάς να αισθανόμαστε άβολα. Είναι εύκολο να χτίσει κανείς μοντέλα σε υπολογιστές και να παρακολουθεί ό,τι αυτοί κάνουν, αλλά είναι συχνά αδικαιολόγητο να ισχυριζόμαστε ότι μαθαίνουμε τίποτα από τέτοιες ασκήσεις».

Και συνεχίζει

«μπορούμε να ελέγξουμε τις θεωρίες προσομοιώνοντας εξιδανικευμένα συστήματα για τα οποία γνωρίζουμε ότι κάθε στοιχείο έχει ακριβώς τις ιδιότητες που εμείς πιστεύουμε ότι είναι σχετικές».

Μπορούμε να αναδιατυπώσουμε τον προβληματισμό του ως εξής: Πόσο αξιόπιστα είναι τα αποτελέσματα που προκύπτουν από διαδικασίες προσομοίωσης όταν τα μοντέλα πάνω στα οποία στηρίζονται αποτυπώνουν απλά την (συχνά περιορισμένη) αντίληψη που έχει ο άνθρωπος για το εκάστοτε πρόβλημα;

Τα υπολογιστικά υλικά είναι κάτι παρόμοιο σαν διαδικασία. Μοντέλα των υλικών στο επίπεδο της νανοκλίμακας σχεδιάζονται ψηφιακά στους υπολογιστές βάση των όσων ήδη γνωρίζουμε σχετικά με την φυσικοχημεία των υλικών. Με τη βοήθεια βάσεων δεδομένων που περιλαμβάνουν καταγεγραμμένες τιμές και γνωστές ιδιότητες των διαφόρων υλικών, η μηχανή επιλέγει τα κάθε φορά καταλληλότερα υλικά, τις επιθυμητές δομές για τον εκάστοτε σκοπό για τον οποίο χρειάζονται. Είναι επίσης δυνατός ο υπολογισμός και σχεδιασμός νέων νανοδομών, οι οποίες να αποδίδουν στα θεωρητικά υλικά καινούριες ιδιότητες οι οποίες είναι απαραίτητες.

Το βασικό πρόβλημα της υπολογιστικής μοντελοποίησης-προσομοίωσης είναι ο περιορισμός, που προκύπτει από την πεπερασμένη ικανότητα ακόμα και των ταχύτερων (σύγχρονων) υπολογιστών, ως προς τον αριθμό των ατόμων (ή μορίων) και τον αριθμό των χρονικών βημάτων τα οποία μπορούν να επεξεργαστούν. Έτσι, στην καλύτερη περίπτωση, το μέγεθος του χώρου που είναι δυνατό να προσομοιωθεί είναι της τάξης του 1 κυβικού nm ενώ ο χρόνος είναι μικρότερος της τάξης του ενός nanosecond. Ο περιορισμός αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο οι προσομοιώσεις σε ηλεκτρονικό υπολογιστή χρειάζονται συνεχώς να αποκτούν πρόσβαση σε μεγαλύτερους και ταχύτερους υπολογιστές. Συνέπεια αυτού του περιορισμού, θεωρητικά, είναι πως τα αποτελέσματα που εξάγονται δεν φτάνουν να συντεθούν στη μεγακλίμακα, στην οποία τις περισσότερες φορές τα υλικά αυτά αλληλεπιδρούν, με αποτέλεσμα να αγνοείται τις περισσότερες φορές η συμπεριφορά τους σε πραγματικό χώρο και χρόνο, όπως θα δούμε και παρακάτω. Ενδεικτικά να πούμε ότι από τα 1000 υλικά που προσομοιάζονται υπολογιστικά, γύρω στα 10  είναι αυτά που περνούν στο στάδιο της κλασικής πειραματικής εφαρμογής για να ερευνηθούν περαιτέρω.

Ξεπερνώντας την απλή περιγραφή

Η παραγωγή και χρήση των νανοϋλικών αυξάνεται και αναμένεται ότι θα συνεχίσει να αυξάνεται στο μέλλον. Η έρευνα σε αυτόν τον τομέα βρίσκεται στην κορυφή των χρηματοδοτήσεων, ανάμεσα στις τεχνολογίες αιχμής. Πέρα από τα οπλικά συστήματα και την παραγωγή ενέργειας, τα νανοϋλικά χρησιμοποιούνται και θα χρησιμοποιούνται ακόμα περισσότερο στην καθημερινή ζωή, και αυτή είναι μια συνθήκη με πολλές συνέπειες οι οποίες είναι ορατές και ταυτόχρονα κρυμμένες λόγω της άγνοιάς μας πάνω στο θέμα. Όπως έχει γίνει πολλές φορές στο παρελθόν, χρειάζεται μια μεγάλη περίοδος προσαρμογής και επιμόρφωσης για να γίνουν τα καινούργια υλικά κτήμα των χρηστών, μια διαδικασία που μπορεί να πάρει δεκαετίες, που μπορεί και να μην ολοκληρωθεί ποτέ. Το πλαστικό το οποίο καταναλώνεται μαζικά και πετιέται χωρίς να μπορεί να ανακυκλωθεί, η καρκινογόνα σύνθετη ξυλεία που χρησιμοποιείται λανθασμένα στα έπιπλα, οι μυστήριες ηλεκτρονικές συσκευές που όταν χαλάνε προκαλούν άγχος και απόγνωση και πολύ περισσότερο ακόμα ο μαγικός Η/Υ, είναι αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αυτής της άγνοιας και συχνά της φετιχοποίησης των καινοτομιών της τεχνολογίας. Ας σκεφτούμε πόσο έντονο είναι αυτό το φαινόμενο όταν οι καινοτομίες διαδέχονται η μία την άλλη με τους γρήγορους ρυθμούς που αυτό γίνεται σήμερα.

Παρακάτω λοιπόν θα δούμε ορισμένες αλλαγές που θεωρούμε ότι έρχονται μαζί με την καθιέρωση της νανοτεχνολογίας και των εφαρμογών της, όπως τις καταλάβαμε και τις κατηγοριοποιήσαμε ενδεικτικά.

Περιβάλλον και ζωντανοί οργανισμοί.
Από την ελεγχόμενη νανοκλίμακα στην ανεξέλεγκτη διάχυση.

Η τοξικότητα των ναοϋλικών είναι κάτι που μελετάται γενικά, αλλά με αρκετά αργούς ρυθμούς σε σύγκριση με την ολοένα αυξανόμενη χρήση τους. Λόγω της μικρής τους διάστασης τα υλικά αυτά διασπείρονται πολύ εύκολα μέσω του αέρα, της σκόνης, του νερού και επίσης απορροφώνται πολύ εύκολα από τους ζωντανούς οργανισμούς, μέσω του αναπνευστικού συστήματος αλλά και μέσα από το δέρμα. Επίσης, λόγω του απειροελάχιστου μεγέθους τους, έχουν αυξημένη δραστικότητα σε σύγκριση με όμοια υλικά μεγαλύτερης κλίμακας. Γενικά οι παρενέργειες είναι δύσκολο να ερευνηθούν διότι, ενώ στη νανοκλίμακα εμφανίζουν μια Α συμπεριφορά, όπως αναφέραμε και στην εισαγωγή, αλλάζοντας κλίμακα και έχοντας την ικανότητα να διαχέονται τόσο γρήγορα και να σχηματίζουν συσσωματώματα με άλλα νανοσωματίδια, αυτή η συμπεριφορά αλλάζει με τόσο πολύπλοκο τρόπο που, σύμφωνα με τους επιστήμονες είναι σχεδόν αδύνατο να μελετηθεί πόσο μάλλον να προβλεφθεί.

Η  παραγωγή, η κατανάλωση και η ανακύκλωσή τους φέρουν αρκετές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Τα υλικά που βελτιώνουν τα συστήματα παραγωγής ενέργειας και αυτά που χρησιμοποιούνται στη νανοηλεκτρονική, κατασκευάζονται συχνά από ορυκτά των οποίων η εξόρυξη είναι εξαιρετικά επιβαρυντική για το περιβάλλον. Τέτοια παραδείγματα υλικών είναι οι σπάνιες γαίες, διάφορα ραδιενεργά ορυκτά κτλ. Σε δεύτερο στάδιο, σε αυτό της επεξεργασίας τους είτε στα εργοστάσια παραγωγής είτε στα ερευνητικά κέντρα, δημιουργούνται απόβλητα ελεύθερα σωματίδια που διαπερνούν τα φίλτρα που προβλέπει η έως τώρα νομοθεσία, η οποία αγνοεί τα νέα δεδομένα. Η προστασία των εργαζόμενων σε αυτά τα μέρη είναι μια μαύρη τρύπα στην έρευνα μέχρι στιγμής, για τους λόγους που αναφέραμε στην πρώτη παράγραφο.

Παράλληλα, τα νανοσωματίδια συναντώνται σε στέρεη μορφή σαν μέρη ενός βιομηχανικού προϊόντος, και στη συνέχεια καταλήγουν αυτούσια με την τοξική τους ιδιότητα στις χωματερές. Η ανακύκλωσή τους είναι εξαιρετικά δύσκολη, καθώς τα νανοϋλικά χρησιμοποιούνται σε πολύ μικρές ποσότητες που είναι δύσκολο να συγκεντρωθούν και να ξαναχρησιμοποιηθούν, αλλά και δύσκολο να διαχωριστούν από το υπόλοιπο προϊόν λόγω της σύστασης/δομής τους. Ας φανταστούμε εκατομμύρια μικροσκοπικά τσιπάκια τα οποία θα πρέπει να διαχωριστούν από τα ψηφιακά γκάτζετς -όσα φτάνουν σε οργανωμένες δομές ανακύκλωσης, γιατί το μεγάλο μέρος απλά καταλήγει στις χωματερές- και στη συνέχεια να διαχωριστούν σε επίπεδο νανοκλίμακας τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένα. Είναι μια διαδικασία σχεδόν αδύνατη για ένα τεράστιο όγκο προϊόντων.

Όσον αφορά στις παρενέργειες στους έμβυους οργανισμούς, αυτές είναι επίσης άγνωστες καθώς αφού διεισδύσουν μέσα τους τα ελεύθερα νανοσωματίδια, δημιουργούνται ενώσεις με όμοια σωματίδια σε μεγαλύτερης κλίμακας σωματίδια ή αλυσίδες ινών οι οποίες όπως είπαμε μπορεί να αλλάξουν τις ιδιότητες τους . Αντίστοιχα, ούτε η αλληλεπίδραση με τα υπόλοιπα στοιχεία/όργανα του οργανισμού μπορεί να προβλεφθεί. Το αντιφατικό σε όλο αυτό είναι ότι η τεχνολογία των νανοϋλικών χρησιμοποιείται κατά κόρον σε προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης κυρίως σε καλλυντικά (πχ. τα περισσότερα αντηλιακά περιέχουν διοξείδιο του Τιτανίου-Τi02) στη συντήρηση και τη συσκευασία τροφίμων.

Όσον αφορά λοιπόν στη σχέση της νανοτεχνολογίας με το περιβάλλον και τους ζωντανούς οργανισμούς, δημιουργούνται τα εξής ζητήματα: ανεξέλεγκτη διάχυση και αυξημένη δραστικότητα λόγω του μικρού τους μεγέθους, εύκολη απορρόφηση μέσω του αναπνευστικού και του δέρματος, ανεξέλεγκτες παρενέργειες λόγω των ενώσεων με άλλα σωματίδια και της αλλαγής των ιδιοτήτων τους, δυσκολία προστασίας των εργαζόμενων στην εξόρυξη και την μεταποίηση και σχεδόν αδύνατη ανακύκλωση.

Νέα υλικά και εργασία. Μια αναδιαρθρωμένη σχέση.

Στον τεχνολογικά αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό, τα υλικά, δηλαδή η πρώτη ύλη για την παγκόσμια παραγωγή, έχουν δει σημαντικές αλλαγές στον κύκλο ζωής τους. Από την παραγωγή-εξόρυξη μέχρι την ανακύκλωση οι στόχοι και τα μέσα (green marketing-τεχνολογία-επιστήμη) έχουν παρέμβει δραστικά στην εργασία που απαιτείται για τη διαχείριση τους. Όμως, ακόμα και όταν μιλάμε για την επιστήμη των σύγχρονων υλικών, το τρίπτυχο της παραγωγής τους έχει μείνει ουσιαστικά ανέπαφο, ισορροπώντας ίσως λίγο διαφορετικά.

Πέρα από τα απαραίτητα εδώ και δεκαετίες ορυκτά για την παραγωγή, έχουν εμφανιστεί καινούργια που έχουν γίνει απαραίτητα για κλάδους όπως η ενέργεια, η βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας και η ιατρική. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι σπάνιες γαίες[ref]«Σπάνιες γαίες» ονομάζεται μια ομάδα από 17 χημικά στοιχεία, με παράξενα ονόματα, πχ. Λανθάνιο, Δημήτριο, Πρασεοδύμιο, Νεοδύμιο, Προμήθειο, Σαμάριο κτλ.[/ref]. Με τον όρο σπάνιες γαίες αναφερόμαστε σε υλικά τα οποία αν και δεν σπανίζουν στο έδαφος της γης, βρίσκονται συχνά ενωμένα με άλλα στοιχεία τα οποία απαιτούν προηγμένες -και συνήθως πολυέξοδες- μεθόδους διαχωρισμού, βρίσκονται σε σημεία δύσκολα προσβάσιμα από τα σύγχρονα μέσα και γενικά είναι δύσκολη η απομόνωσή τους από τις προσμίξεις και η εκμετάλλευσή τους. Έτσι ενώ τα μισά περίπου κοιτάσματα σπάνιων γαιών βρίσκονται στην Κίνα[ref]Το Bayan-Obo, το μεγαλύτερο «κοίτασμα» σπάνιων γαιών του κόσμου που βρίσκεται στην Εσωτερική Μογγολία της Κίνας (διαθέτει περισσότερα από 40 εκατ. τόνους REE ορυκτών και μετά από 40 και πλέον χρόνια εξόρυξης έχει αποληφθεί μόλις το 35%). Περιέχει και θόριο (Th) το οποίο ανιχνεύεται στα απορρίμματα της εκμετάλλευσης, δημιουργώντας εστίες μόλυνσης του εδάφους και των νερών στην ευρύτερη περιοχή Baotou.[/ref], σχεδόν όλη η παγκόσμια παραγωγή τροφοδοτείται από αυτά, κυρίως, λόγω του οικονομικού κόστους εξόρυξης αλλά και της περιβαλλοντικής καταστροφής που συνεπάγεται αυτή.

Οι συνθήκες εξόρυξής των σπάνιων γαιών στα ορυχεία είναι οι τυπικές, επικίνδυνες συνθήκες που επικρατούν σε όλα τα ορυχεία ανά τον κόσμο, με τη διαφορά ότι τα επίπεδα ρύπανσης του περιβάλλοντος είναι πολύ μεγαλύτερα[ref]Ενδεικτικά, για την κατεργασία ενός τόνου σπάνιων γαιών παράγονται 2.000 τόνοι τοξικών αποβλήτων τα οποία συνήθως καταλήγουν στον υδροφόρο ορίζοντα.[/ref]. Το κόστος της προμήθειας της παγκόσμιας βιομηχανίας με σπάνιες γαίες πληρώνουν ως συνήθως οι κάτοικοι των γύρω περιοχών, που βλέπουν την καθημερινότητα τους να αλλάζει δραστικά, με απαλλοτριώσεις γης και επανατοποθετήσεις ολόκληρων χωριών με σκοπό την εξάπλωση των ορυχείων, και ταυτόχρονα υφίστανται τις βλαβερές συνέπειες της μόλυνσης στην υγεία τους.

Φυσικά, όταν αλλάζει το είδος των ορυκτών που χρειάζεται η παγκόσμια παραγωγή, αλλάζουν και οι αξίες των οικοπέδων των κρατών. Αυτό σημαίνει ότι η αλλαγή στις τεχνολογίες και τα υλικά που χρησιμοποιούν έχει και γεωπολιτικές προεκτάσεις, στις οποίες δε θα επεκταθούμε εδώ για να μην ξεφύγουμε[ref]Χαρακτηριστικό παράδειγμα, αποτελεί η πρωτοκαθεδρία της Κίνας στη εξόρυξη των σπάνιων γαιών, η οποία αλλάζει και τις διεθνείς ισορροπίες δύναμης, δίνοντας στο Πεκίνο την δυνατότητα χρησιμοποιεί το μονοπώλιο εκβιαστικά έναντι άλλων χωρών (π.χ μπλοκάρισμα εξαγωγών σπάνιων γαιών στην Ιαπωνία μετά από διαμάχες ναυτικού δικαίου) μιας και όλες οι τεχνολογίες αιχμής, βασίζονται σε πολύ μεγάλο βαθμό σ’ αυτές τις εξορύξεις. Δεν είναι τυχαίο ότι οι σπάνιες γαίες αναφέρονται από πολλούς ως το κινεζικό πετρέλαιο.[/ref].

Όσον αφορά στα νανοϋλικά, τα οποία είναι και το κέντρο βάρους αυτής της εκδήλωσης, το σημαντικό σημείο έγκειται στην αλλαγή του χάρτη της εργασίας, θέτοντας το βάρος της παραγωγής τους όχι στη χειρωνακτική εργασία αλλά στη θεωρητική έρευνα στα εργαστήρια. Όπως είπαμε, η χρήση των νανοσωματιδίων καλύπτει ένα μεγάλο φάσμα τομέων, από τη χημεία και την πληροφορική μέχρι την παραγωγή ενέργειας και την ιατρική και η ζήτηση για αυτά αυξάνεται συνεχώς.

Λόγω της φύσης τους, τα νανοσωματίδια παράγονται σε σχετικά μικρές ποσότητες αν τα συγκρίνουμε με άλλα υλικά, όμως ακόμα και αυτός ο όγκος είναι δύσκολο να παραχθεί μιας και η δημιουργία τους απαιτεί ένα συνδυασμό κλάδων όπως επιστήμη υλικών, χημεία, πληροφορική (βλ. computational materials) και κυρίως, κρατικά χρηματοδοτούμενη έρευνα. Η έρευνα λοιπόν είναι αδιαχώριστο κομμάτι της παραγωγής, με το μεγαλύτερο μέρος της να γίνεται σε πανεπιστημιακά εργαστήρια. Ένα καλό παράδειγμα αυτού είναι η ώθηση του κλάδου στις ΗΠΑ από το 2001 και μετά με την NNI (National Nanotechnology Initiative) του Bill Clinton, η οποία δίνει μέχρι και σήμερα ένα στρατηγικό προβάδισμα στη χώρα στον τομέα της νανοτεχνολογίας. Ακόμα κι έτσι βέβαια, με τη μετατόπιση ενός κομματιού της παραγωγής από τα ορυχεία στα εργαστήρια, η εργασία που απαιτείται δεν εξαφανίζεται, απλά γίνεται αόρατη κάτω από το μανδύα της επιστήμης και της προόδου, παραμένοντας εκεί με τη μορφή έρευνας, πειραμάτων, παραγωγής και συσσώρευσης γνώσης.

Τέλος, μια άλλη πτυχή της αλλαγής που επιφέρουν τα νέα υλικά σχετικά με την εργασία, η οποία αξίζει να αναφερθεί, είναι η γνωστική αλλαγή στους τομείς της εργασίας που εφαρμόζονται αυτά τα υλικά, η καταστροφή δηλαδή ενός μέρους τεχνικής γνώσης ή/και ο μετασχηματισμός ενός άλλου, ώστε να συμβαδίζει με το νέο παράδειγμα. Η χρήση όλο και πιο πρωτοποριακών τεχνικών και υλικών σε κάθε πτυχή της ζωής αλλάζει την αντίληψη μας γύρω από τα γνωστικά αντικείμενα, και την εργασία που συνδέεται με αυτά, απαρχαιώνοντας και απαξιώνοντας την προγενέστερη γνώση, αναγκάζοντας τους κατόχους της είτε να συμβαδίσουν με το καινούριο είτε να πέσουν σε αχρηστία μαζί με αυτή.

Σχέση του ανθρώπου με το ζωντανό σώμα.
Η λατρεία της κατάτμησης.

Διαβάζοντας για τα νανοϋλικά  και κυρίως στην περίπτωση των βιοϋλικών που χρησιμοποιούνται πάρα πολύ σε ιατρικά προϊόντα, στα καλλυντικά και στα τρόφιμα, δεν μπορούσαμε παρά να παρατηρήσουμε τον ιδιαίτερο αντίκτυπό τους στο πώς αντιλαμβανόμαστε τα σώματά μας. Με την είσοδό τους στην ιατρική επιστήμη τα νανοβιοϋλικά έφεραν μεγάλη αλλαγή στο πως τόσο ο ειδικός όσο και ο ασθενής αντιμετωπίζει τον οργανισμό. Έχουμε πει ξανά πως ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος, από την γενίκευση και την καθιέρωση του επίσημου ιατρικού συστήματος και της δυτικής επιστήμης πάνω από την θρησκεία, όσον αφορά τον έλεγχο του φυσικού σώματος, αντιμετωπίζει αυτό το σώμα ως κομμάτια που το καθένα απ’ αυτά το εξετάζει, το διορθώνει, το ομορφαίνει, ως ανεξάρτητο απ’ όλα τα άλλα. Το νέο παράδειγμα πάει αυτή τη διαδικασία ένα βήμα παραπέρα. Πλέον, στην επίβλεψη της ιατρικής δεν υπάρχει ένα σώμα κομμένο σε κεφάλι, χέρι, πόδι, καρδιά, αλλά ένα σώμα κατακερματισμένο στη νανοκλίμακα. Όσο μικρότερα είναι τα κομμάτια τόσο περισσότερο το άτομο απομακρύνεται απ’ την επίγνωση ότι το σώμα του είναι ένας ολοκληρωμένος οργανισμός που λειτουργεί ενιαία και όχι αποσπασματικά και τόσο περισσότερο παύει να κατανοεί την πολυπλοκότητα της λειτουργίας του.

Άμεσος κίνδυνος αυτού είναι η απλουστευτική ερμηνεία του οργανισμού. Η δυτική ιατρική έχει την παράδοση που είπαμε και παραπάνω, να προσπαθεί να διορθώσει το προβληματικό μέρος αδιαφορώντας για το πώς επηρεάζει το σύνολο. Όταν λοιπόν βλέπεις και καταλαβαίνεις το ειδικό συχνά χάνεις την πλήρη εποπτεία του γενικού. Όπως είπαμε ήδη στον τομέα των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, όταν καταπιάνεται κανείς πολύ διεξοδικά με την νανοκλίμακα, είναι πολύ δύσκολο να ελέγξει τις επιπτώσεις των παρεμβάσεών του σε μεγαλύτερες κλίμακες, είναι σχεδόν αδύνατο να έχει αντίληψη της πιο ολοκληρωμένης εικόνας, λόγω της τρομακτικής πολυπλοκότητας.

Ένα ακόμη σημείο που πρέπει να εστιάσουμε είναι η ψευδαίσθηση του άτρωτου. Ο γιατρός πλέον μπορεί να επεμβαίνει στο πρόβλημα με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια και να “διορθώνει” την όποια δυσλειτουργία με τεχνητά μέσα. Έτσι το άτομο έχει την αίσθηση μιας τελειωμένης επέμβασης. Δημιουργείται ταυτόχρονα μια ψευδής αίσθηση πως ό,τι και να συμβεί, ό,τι και να θέλει να αλλάξει, μπορεί να το κάνει πολύ εύκολα και απλά. Έτσι το ατελές σώμα του, με τις αντίστοιχες προσπάθειες τελειοποίησής του στο προηγούμενο παράδειγμα, μπορεί πλέον να διορθωθεί και συνεχώς να γίνεται καλύτερο.

Σχέση του ανθρώπου με τη μηχανή.
Τα θολά όρια ανάμεσα στο φυσικό και το τεχνητό.

Νανομηχανές και εμφυτεύματα

Από το 1950, που εμφυτεύτηκε ο πρώτος ηλεκτρονικός βηματοδότης, μέχρι σήμερα, η αλλαγή στην κλίμακα επέμβασης και εμφύτευσης ηλεκτρονικών μηχανών στο σώμα έχει αλλάξει δραματικά, αλλάζοντας και τις ισορροπίες ανάμεσα στο διαχωρισμό ανθρώπου και μηχανής. Η, αυτονόητη πλέον, μηχανική υποβοήθηση συγκεκριμένων οργάνων σε περιπτώσεις ασταθούς λειτουργίας, όπως ο κλασικός βηματοδότης, θεωρείται ξεπερασμένη ως ιατρικό επίτευγμα. Οι αλλαγές και εξελίξεις φαίνονται ήδη στις διαδεδομένες εμφυτευμένες μηχανές, π.χ. χρήση τηλεϊατρικής και ασύρματης τεχνολογίας για έλεγχο των συσκευών και των αποτελεσμάτων από απόσταση. Αλλαγές που μοιάζουν να μην εντυπωσιάζουν (ή να τρομάζουν) κανέναν, σε ένα κόσμο στον οποίο τα πιο ιδιαίτερα προσωπικά δεδομένα βγαίνουν στη φόρα του διαδικτύου και μάλιστα εθελούσια.

Η έρευνα, λοιπόν, που αφορά την τοποθέτηση συσκευών στο ανθρώπινο σώμα έχει αρχίσει να μετατοπίζεται χάρη στην ευρεία ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας και των νέων υλικών. Η μέχρι τώρα υποστήριξη βασικών οργάνων και μελών, δίνει τη θέση της σε παρεμβατικές νανο-μηχανές οι οποίες, ανάλογα με την περίσταση, μπορούν να αλλάζουν ή να αναστέλλουν τη λειτουργία αγγείων, κυττάρων και μελών, πάντα με στόχο την υγεία και τη θεραπεία σοβαρών ασθενειών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα διάφορα νανοτσιπ τα οποία εμφυτεύονται και σκανάρουν κομμάτια του οργανισμού καθώς και το καινοτόμο μικροτσίπ υπερήχων που εμφυτεύεται στον εγκέφαλο ασθενών με γλοιοβλάστωμα (επιθετικός καρκίνος του εγκεφάλου) και αναστέλλει τη λειτουργία του αιματοεγκεφαλικού φραγμού[ref]Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός αποτελεί άμυνα του εγκεφάλου ενάντια στις τοξίνες. Διακόπτοντάς τον, τα αιμοφόρα αγγεία γίνονται διαπερατά και διευκολύνονται τα μόρια των φαρμάκων της χημειοθεραπείας να διεισδύσουν στον εγκέφαλο.[/ref]. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο επικεφαλής καθηγητής της έρευνας Αλεξάντρ Καρπιεντέ: «Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός είναι ένα από τα τελευταία μεγάλα όρια της νευροεπιστήμης». Και φυσικά, τα όρια του ανθρώπινου σώματος αποτελούσαν ανέκαθεν μεγάλο πειρασμό για την επιστήμη. Ζητούμενο πλέον είναι η υπερπήδηση όλων των εμποδίων, όλων των μυστικών του σώματος, όλων των ανεξερεύνητων πτυχών και φυσικά η επίτευξη ελέγχου και καθοδήγησης αυτών. Και ποιος καλύτερος τρόπος για επιτήρηση και διαχείριση υπάρχει από αυτόν της χρήσης μηχανών; Όσο δυστοπικό κι αν αυτό ακούγεται, όσον αφορά στο ανθρώπινο σώμα, συμβαίνει ήδη και το γεγονός ότι μέχρι στιγμής οι εφαρμογές περιορίζονται σε περιπτώσεις “ίασης”, δεν μειώνει τη σημασία και τις επιπτώσεις της αλλαγής αυτής.

Η μηχανή ως αδιαμφισβήτητο κομμάτι του σώματος

Έχει αποδειχτεί ανά τα χρόνια ότι είναι πολύ λεπτή η γραμμή ανάμεσα στην επιφυλακτικότητα και στην αποδοχή. Κάποια χρόνια πριν, η μεσολάβηση των κοινωνικών σχέσεων από τη μηχανή μπορεί να τρόμαζε. Πλέον είναι σαν να μην υπάρχει άλλη επιλογή. Οι έρευνες για την βελτίωση ανθρώπινων χαρακτηριστικών, όπως ο δείκτης νοημοσύνης και η μνήμη, ήδη υφίστανται. Αυτό που λείπει για να εφαρμοστούν αυτές οι εμφυτεύσεις παρεμβατικών ηλεκτρονικών μικροσυσκευών σε υγιή σώματα είναι η κοινωνική αποδοχή. Βάζοντας λοιπόν ως μπροστάρη αυτών των εμφυτεύσεων την ανάγκη θεραπείας σοβαρών ασθενειών, το υποκείμενο αρχίζει να μην νιώθει τόσο άβολα και επιφυλακτικά απέναντι σε ένα μηχάνημα που θα λειτουργεί εντός του σώματός του και θα διορθώνει διάφορες δυσλειτουργίες, με τον έλεγχο πάντα του επιβλέποντα γιατρού και της ομάδας του οι οποίοι καταλήγουν να έχουν την πλήρη εξουσία πάνω σε αυτό το μηχάνημα. Και μετά σειρά έχουν οι δυνατότητες και οι ικανότητες. Γιατί να μην βελτιώσει κάποιος τα αδύνατα στοιχεία της προσωπικότητας του, αφού του δίνεται η δυνατότητα με τη βοήθεια της νανοτεχνολογίας και των νέων υλικών; Δεν θέλουμε να μελλοντολογούμε, αλλά αυτές οι εμφυτεύσεις φαίνεται ότι θα γίνουν μια υπόθεση ρουτίνας, με τον ίδιο τρόπο που είναι τώρα οι πλαστικές επεμβάσεις.

Όπως με την πλαστική χειρουργική αρχίζει και χάνεται το όριο μεταξύ του φυσικού και τεχνητού σώματος, έτσι με τα μηχανικά εμφυτεύματα χάνεται σιγά σιγά το όριο μεταξύ ανθρώπου και μηχανής. Είναι τελικά το ίδιο το σώμα που καθορίζει τις λειτουργίες του ή ένα τηλεχειριστήριο με ενδείξεις στο γραφείο του γιατρού; Οι σκέψεις που θα περνούν από το μυαλό ενός ανθρώπου που θα έχει κάνει εμφύτευση βελτιωτή ευφυίας θα είναι δικές του ή θα του τις έχουν φορέσει και θα τις αλλάζουν ανάλογα με τις ανάγκες; Και τι θα γίνει στην περίπτωση που η έξυπνη εκείνη μηχανή υποστεί κάποια βλάβη που δεν είχε προβλεφθεί στο εργαστήριο; Πώς και με ποια εμπειρία θα αλληλεπιδράσει με το υπόλοιπο σώμα; Φυσικά υπάρχει πάντα και ο κίνδυνος των υποκλοπών και των διαδικτυακών επιθέσεων, με μεγάλη μερίδα επιστημόνων να καταγγέλλει ότι οι μηχανές αυτές μπορούν να δεχτούν εύκολα επίθεση από χάκερς καθώς τα πρωτόκολλα ασφαλείας είναι ιδιαίτερα ευπαθή. Και αν ένα κακόβουλο λογισμικό μπορεί να προκαλέσει τόσο μεγάλη ζημιά σε ένα μηχάνημα και τα δεδομένα του, ας προσπαθήσουμε να φανταστούμε τη ζημιά που θα προκαλούσε αν το μηχάνημα αυτό βρισκόταν μέσα στο σώμα μας.

Ένα ακόμα σημαντικό ζήτημα που προκύπτει είναι αυτό της ιδιοκτησίας. Στο πεδίο της επιστήμης, το μήλο της έριδος ήταν ανέκαθεν αυτό της πατέντας και της πνευματικής ιδιοκτησίας, με τους επιστήμονες να κονταροχτυπιούνται για το ποιος θα δημοσιεύσει πρώτος τις ανακαλύψεις του ώστε να πάρει και τα εύσημα πακέτο με την καταξίωση. Στον τομέα της ιατρικής ισχύει προφανώς το ίδιο, χωρίς βέβαια ο ασθενής να έχει υπόψιν του ποιος ήταν ο τάδε ερευνητής που πατένταρε την επέμβαση που αυτός μόλις έκανε. Νομίζουμε ότι τα πράγματα θα αλλάξουν λίγο και ως προς αυτήν την κατεύθυνση, λαμβάνοντας υπόψη μας την αλλαγή των συσχετισμών και την εξουσία που ασκείται από τον επιστήμονα προς τον ασθενή. Αυτό ενισχύεται από μία νέα συνθήκη που αναφέραμε και παραπάνω και είναι αυτή του χειρισμού της μηχανής από τον ειδικό κατά βούληση, ενώ αυτή είναι τοποθετημένη μέσα στο σώμα. Και η εταιρία της οποίας το λογότυπο είναι τυπωμένο πάνω στην εμφυτευμένη μηχανή; Ίσως στο μέλλον θα γίνει κάπως ασαφές το σε ποιον ανήκει αυτό το ξένο σώμα με το οποίο συμβιώνουμε στο ίδιο σκάφος, ποιος είναι αυτός που το ορίζει και ποια είναι τα δικαιώματα του υποκειμένου στο ίδιο του το σώμα.

Η μαγική σχέση του ανθρώπου με τα τεχνολογικά εμπορεύματα.

Το σύνολο των τεχνολογικών εφαρμογών που μας περιβάλλουν, είτε μιλάμε για υλικά αντικείμενα όπως ένα smartphone, είτε μιλάμε για μια εξειδικευμένη υπηρεσία όπως ο προγεννητικός έλεγχος μας παρουσιάζονται σαν μια μεγάλη γκάμα φαντασμαγορικών εμπορευμάτων ή και μη εμπορευμάτων όπως είναι τα social media. Σαν τέτοια δεν έχουν τίποτα το ξεχωριστό. Για να υπάρξουν απαιτούνται πρώτες ύλες, εργασία και μια διαδικασία διάθεσής τους στο κοινωνικό σύνολο μέχρι την κατανάλωση τους.

Η μυστικοποίση των τεχνολογικών εφαρμογών-εμπορευμάτων μοιάζει να ακολουθεί την παραδοσιακή οδό. Από τη μία η άγνοια των κοινωνικών υποκειμένων όσον αφορά τις διαδικασίες παραγωγής τους είναι τέτοια ώστε να μπορεί να τα καθιστά υπερβατικά, αυθύπαρκτα αντικείμενα με δικές τους ιδιότητες. Σε δεύτερο χρόνο, η εγγενής λειτουργία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής φροντίζει να αποκρύπτει τον εκμεταλλευτικό και εξουσιαστικό χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων που χρειάστηκαν για την παραγωγή τους. Έτσι λοιπόν οι σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές μοιάζει να μη διαφέρουν εκ πρώτης όψεως από τα κοινά εμπορεύματα. Ο φετιχισμός του εμπορεύματος όπως τον διατύπωσε ο Μάρξ δυο αιώνες πριν, φαίνεται να περιγράφει αρκετά καλά το σύγχρονο μαγικό πέπλο που περιβάλει αυτά τα νέου τύπου εμπορεύματα και υπηρεσίες. Αν μαζί με αυτά συνυπολογίσουμε και τον παράγοντα της διαφήμισης και τη διαδικασία παραγωγής αναγκών, έχουμε μια καλή ιδέα για το πώς λειτουργούσε αυτή η μυστικοποίηση μέχρι και σήμερα.

Και όμως, αν κάποιος θελήσει να συγκρίνει εμπορεύματα παλιότερων τεχνολογικών παραδειγμάτων με τα σύγχρονα ανάλογα τους, όσον αφορά τη θέση που έχουν στα μυαλά των τυχαίων καταναλωτών, δεν θα μείνει πλήρως ικανοποιημένος με την παραπάνω ερμηνεία. Γιατί είναι ένα πράγμα το να περπατάς σε έναν ασφαλτοστρωμένο δρόμο ενώ παράλληλα σου διαφεύγει πλήρως ποιες διαδικασίες χρειάστηκαν για να κατασκευαστεί ή τι υλικό χρησιμοποιήθηκε. Και είναι άλλο να βλέπεις με τα μάτια σου ένα ράγισμα που προέκυψε σε αυτόν να αρχίζει να επουλώνεται μόνο του, σαν ζωντανός οργανισμός. Είναι, όπως και να το δει κανείς, μια ποιοτική αλλαγή σε μια ήδη υπάρχουσα κατάσταση.

Ποια είναι όμως τα χαρακτηριστικά αυτού του σύγχρονου φετιχισμού; Θα μπορούσε να πει κανείς ότι το ζήτημα είναι εξαιρετικά απλό αρκεί να σκεφτεί την πολυπλοκότητα των εν λόγω αντικειμένων. Πράγματι μπορούμε με ασφάλεια να υποθέσουμε ότι η κατασκευή ενός αυτο-επιδιορθώμενου υλικού είναι σε τέτοιο βαθμό πολύπλοκη που ίσως ακόμα και οι ίδιοι οι παραγωγοί του να αδυνατούν να κατανοήσουν το σύνολο της εργασίας που χρειάστηκε πέρα από το δικό τους εξειδικευμένο κομμάτι. Πόσο μάλλον ένα τυχαίο υποκείμενο. Είναι λογικό επόμενο τέτοιου είδους ακατανόητες εφαρμογές να φαντάζουν μαγικές στα μάτια των απλών θνητών. Άλλοι μπορεί να πανηγυρίζουν, άλλοι μπορεί να τρομάζουν. Το σίγουρο είναι πως κανείς δε καταλαβαίνει τίποτα όσο αναφορά την διαδικασία παραγωγή τους.

Η περαιτέρω μυστικοποίηση των σύγχρονων τεχνολογικών εφαρμογών εξαιτίας της αύξησης της πολυπλοκότητας τους ξεκαθαρίζει λίγο το τοπίο. Αν όμως μείνει κανείς  σε αυτό, είναι σαν να υποστηρίζει πως θα αρκούσε κάποιου είδους διαφωτισμός των μαζών όσο αναφορά τις τελευταίες τάσεις των αντίστοιχων κάθε φορά επιστημονικών πεδίων για να εξαλειφθεί το «πρόβλημα». Θεωρητικά μια καλύτερη γνώση όλων αυτών θα μπορούσε να απομυθοποιήσει σε κάποιο βαθμό αυτά τα θαυμαστά προϊόντα, αλλά αυτό δε θα διέλυε τον φετιχισμό. Και αυτό γιατί ο σύγχρονος φετιχισμός έχει περισσότερες διαστάσεις. Ας μη ξεχνάμε πως ζούμε στην εποχή της πληροφορίας! Αν η εξαφάνιση του φετιχισμού ήταν τόσο απλή διαδικασία όσο το να διαδόσεις μερικές σελίδες του Wikipedia σε κάμποσα mail ανά τον κόσμο, όλο και κάποιος θα το είχε σκεφτεί μέχρι σήμερα…. ωστόσο βρισκόμαστε ακόμη εδώ που βρισκόμαστε.

Φετιχισμός revisited.

Ο σύγχρονος φετιχισμός που περιβάλει τα τεχνολογικά εμπορεύματα δεν μπορεί πλέον να αναλύεται σαν κάποιο φυσικό φαινόμενο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ο σύγχρονος φετιχισμός είναι ένα πλέγμα σχέσεων και ιδεολογιών που στοχευμένα τα αφεντικά έχουν χτίσει με αυτό το τρόπο.

Για παράδειγμα η σχέση των ανθρώπων με αυτό που γενικότερα θα λέγαμε τεχνο-επιστήμη. Έχουμε και στο παρελθόν ασχοληθεί με το πως η επιστήμη και η τεχνολογία σαν κοινωνικές κατασκευές στο καπιταλισμό έχουν δομηθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να παρουσιάζονται σαν αυτόνομες δομές οι οποίες, εξαιτίας «κάποιου αφηρημένου πνεύματος προόδου», συνδυασμένου με την «ακόρεστη επιθυμία του ανθρώπου να εξηγεί τον κόσμο γύρω του», λειτουργούν ανεπηρέαστες από το κοινωνικό σύνολο και πάντα για το καλό του. Ό,τι και αν έχουμε γράψει (εμείς όπως και πολλοί άλλοι) αντίθετο προς αυτά, έρχεται σχεδόν πάντα αντιμέτωπο με τον τοίχο της “αποτελεσματικότητας”: «Αφού το αεροπλάνο πετάει η φυσική από πίσω του λέει την αλήθεια». Κανένα ενδιαφέρον για το αν υπήρχαν ή υπάρχουν άλλα θεωρητικά μοντέλα για τον ίδιο σκοπό που απορρίφθηκαν ως προβληματικά απλά και μόνο επειδή δεν συνέφεραν για οποιαδήποτε λόγο όσους χρηματοδότησαν την συγκεκριμένη έρευνα. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία, και την έχουμε ξαναπεί, οπότε δε θα επεκταθούμε εδώ. Αρκεί να θυμίσουμε ότι για εμάς η τεχνο-επιστήμη δεν είναι σε καμία περίπτωση ουδέτερη. Εξελίσσεται και αναπτύσσεται μέσα στον καπιταλισμό, χρηματοδοτείται από αυτόν και δουλεύει για αυτόν. Και η παρατήρηση αυτή είναι προς χρήση όποιου θέλει να σταθεί ανταγωνιστικά προς τα αφεντικά, δεν είναι κάποια αφηρημένη συζήτηση για το αν πρέπει ή δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε το facebook για τις κοινωνικές μας σχέσεις.

Πέρα από τον γενικότερο φετιχισμό που συνοδεύει έννοιες όπως η επιστήμη και η τεχνολογία, σημαντικό ρόλο στην μυστικοποίηση των νέων τεχνολογικών εφαρμογών παίζει και η διαχωρισμένη θέση που κατέχουν οι ειδικοί των αντίστοιχων κλάδων. Αντιγράφουμε από το περιοδικό cyborg, από το κείμενο «Ιστορία επιστημονικού μυστικισμού: τάο και φυσική»:

«Ο φετιχισμός των τεχνοεπιστημόνων, τα θεωρήματα της γνωσιακής υπεροχής τους επειδή είναι πολύ κοντύτερα στην Αλήθεια του Κόσμου σε σχέση με τον κάθε μη ειδικό, ο γνωσιακός φετιχισμός των πρώτων κρίκων της αλυσίδας, των κορυφών της όποιας γνωσιακής πυραμίδας, αυτός λοιπόν ο ειδικός φετιχισμός είναι που διατρέχει όλη την αλυσίδα νοηματοδοτήσεων και αξιολογήσεων όταν πρόκειται για αντικείμενα ή/και διαδικασίες των τεχνοεπιστημών. Ο καταναλωτής υπο-δέχεται όχι μόνο την υποτιθέμενη αυταξία της χ ή ψ εφαρμογής, αλλά κι όλη την ιεραρχία της γνωσιακής διαστρωμάτωσης, που παράγουν και αναπαράγουν υπέρ τους οι ειδικοί τεχνο-επιστήμονες. Πλάι σε αυτόν τον διαχωρισμό γνώσης και μη-γνώσης είναι σημαντικό να επισημάνουμε ξανά, ότι η εξειδίκευση των τεχνο-επιστημόνων, όπως και οι διαδικασίες στο εσωτερικό των τεχνο-επιστημών, έχει εξελιχθεί και ταηλοροποιηθεί σε τέτοιο βαθμό όπου στις περισσότερες περιπτώσεις ούτε οι ίδιοι οι ειδικοί δεν «γνωρίζουν» το σύνολο των χαρακτηριστικών των εφαρμογών που παράγουν.»

Αναφερθήκαμε είδη σε προηγούμενο κομμάτι της εισήγησης στην εργασία η οποία είναι απαραίτητη για την παραγωγή τέτοιων εφαρμογών. Εργασία η οποία διατρέχει όλες της βαθμίδες της παραγωγής. Από τον υπολογιστικό προγραμματισμό, την εξόρυξη, την επεξεργασία και τη μεταποίηση μέχρι την κατανάλωση και την ανακύκλωση το μόνο που έχει αλλάξει σε σχέση με τα παραδοσιακά υλικά είναι ότι η εργασία που εμπλέκει απλώνεται σε όλο και περισσότερα πεδία. Πέρα λοιπόν από τις διάφορες παρανοήσεις που μπορεί να προκύπτουν από την ηθελημένη η μη παράκαμψη του παράγοντα εργασία, το γεγονός ότι το σύνολο αυτών των τεχνολογικών εφαρμογών είναι στη διάθεση των δυτικών κοινωνιών απλά ως κάτι προς κατανάλωση αποκομμένο από τις διαδικασίες που το παρήγαγαν, συμβάλει αναπόφευκτα στη περαιτέρω μυστικοποίηση του. Και αν είναι δύσκολο για κάποιον να σκεφτεί την εργασία που χρειάστηκε για ένα απλό drone καθαρισμού που αγόρασε, φανταστείτε πόσο ποιο δύσκολη θα γίνει αυτή η συνειδητοποίηση όταν το μόνο που θα αγοράζουμε θα είναι καρούλια διαφορετικών υλικών που θα ταΐζουμε στον προσωπικό μας 3d εκτυπωτή.

Ένας ακόμη παράγοντας που πιστεύουμε ότι συμβάλει στον σύγχρονο φετιχισμό των προηγμένων εμπορευμάτων είναι η ίδια η δυνατότητα αυτών των αντικειμένων να μεταβάλλουν τις κοινωνικές σχέσεις γύρω τους. Έχουμε μιλήσει πολλές φορές και με διάφορες αφορμές για το πως απλές εφαρμογές όπως το κινητό τηλέφωνο, ή το ίντερνετ, ή και πιο απλά πράγματα όπως ένα πλυντήριο πιάτων επηρέασαν την κοινωνική πραγματικότητα. Γενικά όταν μια τεχνο-επιστημονική εφαρμογή παίρνει μαζικό χαρακτήρα και το κοινωνικό σώμα δένεται μαζί της με μια σχέση εξάρτησης, είναι λογικό επόμενο ο όποιος προβληματισμός θα μπορούσε να προκύψει γύρω από τη χρήση της να μειώνεται δραστικά. Η διαδικασία αυτή είναι ακόμη πιο έντονη για τις γενιές που μεγαλώνουν μέσα σε ένα ήδη διαμορφωμένο παράδειγμα. Ο προβληματισμός και η ενδεχόμενη αμφισβήτηση μιας χ τεχνολογικής εφαρμογής είναι πολύ πιο αναμενόμενος από ένα υποκείμενο το οποίο έχει γνωρίσει και ζήσει ένα κοινωνικό παράδειγμα χωρίς αυτή, παρά από κάποιον ο οποίος δεν γνώρισε τίποτα άλλο πέρα από αυτό. Φυσικά κανένα κοινωνικό παράδειγμα δεν μπορεί να είναι εντελώς συνεκτικό και αντιφάσεις πάντα μπορούν να παρουσιαστούν προκαλώντας νέους προβληματισμούς και αμφισβητήσεις.

Όλα αυτά, ο φετιχισμός της τεχνο-επιστήμης, η διαχωρισμένη γνώση των τεχνο-επιστημόνων, η βολική απουσία του παράγοντα της εργασίας, η δύναμη των τεχνολογικών εφαρμογών να μορφοποιούν τις κοινωνικές σχέσεις και η διαδικασία παραγωγής αναγκών, είναι μόνο μερικοί παράγοντες που μαζί με αυτό που ονομάστηκε φετιχισμός του εμπορεύματος συνθέτουν το πλέγμα των ιδεολογιών που ντύνουν κάθε νέου τύπου εμπόρευμα υλικό ή «άυλο». Αυτοί οι παράγοντες θεωρούμε ότι εντείνονται με την ευρεία αλλαγή στην υλικότητα των εμπορευμάτων, μέσα από τη νανοτεχνολογία και δημιουργούν ένα ακόμα πυκνότερο πέπλο μυστηρίου γύρω τους.

Επίλογος

Είναι γεγονός πως η επιστήμη και η τεχνολογία των υλικών, μπορεί να ξένισε σε πρώτο χρόνο αρκετούς από τους φίλους και τις φίλες του game over. Ίσως ακόμη και μετά από όλα αυτά πολλοί να μην έχουν πειστεί για την επιλογή και τη σημασία του συγκεκριμένου θέματος. Είναι επίσης αλήθεια ότι και για εμάς ήταν αρκετά δύσκολο να συλλέξουμε πληροφορίες για το συγκεκριμένο πεδίο, μιας και η σχετική βιβλιογραφία είναι αρκετά περιορισμένη και αποτελείται κατά κύριο λόγο από επιστημονικά άρθρα και βιβλία τα οποία απαιτούσαν τις περισσότερες φορές κάποια εξοικείωση με το αντικείμενο.

Παρόλα αυτά, το θέμα των υλικών για εμάς προέκυψε κάπως φυσικά σαν πεδίο μελέτης, όταν ξεκινήσαμε να συζητάμε για αυτό που ονομάσαμε νέο βιο-πληροφορικό παράδειγμα και τις αλλαγές που κουβαλάει μαζί του. Αυτό συνέβη γιατί γρήγορα διαπιστώσαμε ότι για τη γενετική, την επικοινωνία μεσώ υπολογιστών, το internet of things, αλλά και πολλά άλλα (πιο φανταχτερά) σημεία αυτού του νέου παραδείγματος, η επιστήμη και τεχνολογία των υλικών αποτελεί με έναν τρόπο προϋπόθεση για να μπορούν να υπάρχουν και να εξελίσσονται σαν ξεχωριστά πεδία, έτσι όπως τα γνωρίζουμε σήμερα.

Μετά από τη σύντομη έρευνα που προηγήθηκε βγάλαμε κάποια χρήσιμα συμπεράσματα τα οποία ενισχύουν την κατανόηση της συνολικότερης cyberpunk εποχής στην οποία οδεύουμε. Συνοψίζοντας θα θέλαμε να κρατήσουμε τα εξής.

Καταρχήν, πώς όλες οι φαντασμαγορικές υπηρεσίες και τα κάθε λογής «έξυπνα» αντικείμενα που μπορούμε να έχουμε στη διάθεση μας, αποτελούν, όπως πάντα, προϊόντα της δουλειάς κάποιων ανθρώπων. Η μνήμη, το internet, οι υπηρεσίες των smartphones, το γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, το βιολογικά ενισχυμένο σώμα, όλα αποτελούνται από υλικά πράγματα, όπως πάντα. Το μόνο που έχει αλλάξει είναι η τάξη μεγέθους των υλικών που χρειάζονται για να υπάρχουν όλα αυτά. Έχει περάσει ήδη αρκετός καιρός από όταν ο καπιταλισμός μπόρεσε να επεξεργαστεί για πρώτη φορά την ύλη σε επίπεδο μη ορατό από το ανθρώπινο μάτι και όσο περνάει ο καιρός η “αποικιοποίησή” του αυτή προχωράει όλο και πιο βαθιά. Όπως εξηγήσαμε και προηγούμενα, η συνολική εργασία που είναι απαραίτητη για όλα αυτά δεν είναι λίγη και αν εξαιρέσει κανείς την επιστημονική έρευνα, η εξόρυξη και η επεξεργασία των υλικών αυτών αποτελούν ένα από τα πιο μεγάλα σύγχρονα κάτεργα, τα οποία βρίσκονται φυσικά μακριά από τα μάτια της δύσης.

Αν το να μιλάει κανείς για την εργασία που είναι απαραίτητη για τις νέες τεχνολογίες και την υλικότητα του σύγχρονου καπιταλισμού, φαντάζει σαν κεραυνός εν αιθρία, τι να πει κανείς για τα περιβαλλοντικά προβλήματα που παρουσιάζονται; Όπως εξηγήσαμε η εξόρυξη και η μεταποίηση των σπάνιων υλικών είναι μια άκρως επιβλαβής διαδικασία για το περιβάλλον, η οποία προκαλεί μη αναστρέψιμες ζημιές σε αυτό και σε όλα στα έμβια όντα, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου. Και ενώ αυτό είναι γνωστό, όπως είδαμε, η αναγκαιότητα των υλικών αυτών σε παγκόσμιο επίπεδο σε ένα μεγάλο φάσμα τεχνολογικών πεδίων έχει οδηγήσει χώρες όπως η Κίνα, στην συνειδητή επιλογή της καταστροφής του υπεδάφους της και του υδροφόρου ορίζοντα, με σκοπό το κέρδος αλλά και τη γεωπολιτική αναβάθμιση του οικοπέδου της.

Τέλος, θεωρήσαμε τη φαινομενικά «άυλη ουσία» που συνθέτει όλες αυτές τις τεχνολογίες, ως ένα βασικό συστατικό του σύγχρονου φετιχισμού αυτών των αντικειμένων και υπηρεσιών. Οι υπερεξειδικευμένες λειτουργίες τους, η σύνθετη-ακατανόητη κατασκευή τους, η αφηρημένη αίσθηση ότι υπάρχει κάπου ένα δέντρο που αντί για καρπούς παράγει smartphones και άλλα σχετικά, η ανιστόρητη βεβαιότητα ότι η επιστήμη και η τεχνολογία είναι ουδέτερες των οικονομικο-πολιτικών συμφερόντων των αφεντικών… Όλα αυτά μαζί καταφέρνουν να μυστικοποιούν ακόμη περισσότερο κάθε λογής σύγχρονη τεχνολογία με αποτέλεσμα οποιαδήποτε κριτική απέναντι τους να χαρακτηρίζεται ως οπισθοδρομική, τεχνοφοβική και άλλα σχετικά.

Παράλληλα οι αλλαγές που φέρουν οι τεχνολογίες αυτές στη καθημερινότητα των κοινωνιών εμφανίζονται στη χειρότερη περίπτωση ως ανύπαρκτες και στη καλύτερη ως δυνητικά καλές ή κακές, όπως το μαχαίρι που μπορεί να αλείφει το ψωμί αλλά μπορεί και να σκοτώσει. Όπως πολλάκις έχουμε πει, αυτή η άποψη μας φαίνεται αρκετά επιφανειακή, καθώς τίποτα δεν πέφτει από τον ουρανό, όπως οι καρύδες στους πιθήκους ή το μήλο στο κεφάλι του Νεύτωνα. Τα τεχνολογικά παράγωγα ανέκαθεν καθορίζονταν και συνεχίζουν να καθορίζονται από την ιστορία, τους λόγους για τους οποίους παράχθηκαν, την ιδεολογία που τα συνοδεύει αλλά και τους τρόπους με τους οποίους εν τέλει χρησιμοποιούνται.

Σε αυτήν την εισήγηση, χρησιμοποιούμε το παράδειγμα των Chat-bots (σύνθετη λέξη βγαλμένη από το γνωστό σε όλους/ες μας chat στο internet και την συντομογραφία της λέξης robot). Παρότι δεν είναι ένα μέσο τόσο μαζικό ακόμα, όσο τα social media, το χρησιμοποιούμε Αναγνωρίζοντάς το σαν μια γενική τάση στον κόσμο του διαδικτύου και της ψηφιακής επικοινωνίας. Προσεγγίζουμε το συγκεκριμένο παράδειγμα με σκοπό να φωτίσουμε εκείνες τις σχέσεις και τις πρακτικές της καθημερινότητας που ανασυντίθενται καθώς και το πώς και το γιατί, οδήγησαν στην τάση αυτή.

Πριν τα chat-bot, τα web-bot. Τι είναι όμως τα web-bot; Είναι προγράμματα που δεν θα υπήρχαν αν δεν υπήρχε πιο πριν το δίκτυο (world wide web) και οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης. Τα web-bot είναι παιδί τους, είναι κάτι που γεννήθηκε μέσα σ’ αυτά και παράλληλα με αυτά. Εκεί ακριβώς έγκειται και η αποτελεσματικότητά τους. Στο ότι είναι φτιαγμένα από το ίδιο “υλικό” που αποτελείται και ο κυβερνοχώρος. Είναι δηλαδή αλγόριθμοι-εφαρμογές, που χρησιμοποιούν βάσεις δεδομένων. Ο ρόλος τους μέσα στο δίκτυο είναι αρκετά διευρυμένος και σημαντικός. Τόσο σημαντικός που, χωρίς αυτές τις εφαρμογές το ίδιο το δίκτυο θα ήταν πολύ διαφορετικό, ίσως πιο “χαοτικό” και “αφιλόξενο”.

Τα web-bot στην ουσία, εκτελούν εργασίες που βασίζονται σε πληροφορίες και σε βάσεις δεδομένων και παρέχουν, έτσι, διάφορες χρήσιμες (ή και όχι χρήσιμες) υπηρεσίες για τη χρήση του διαδικτύου. Είναι αυτά που αποτρέπουν χρήστες από το να υιοθετούν τα ίδια ονόματα όταν εγγράφονται σ’ ένα e-mail ή μας στέλνουν διαφημίσεις με συγκεκριμένα ή παρεμφερή προϊόντα με αυτά που μπορεί να έχουμε αγοράσει στο παρελθόν.

Τώρα, πιο συγκεκριμένα, τα chat-bot (ή chatterbot, για την ακρίβεια) είναι προγράμματα που αναφέρονται προσωπικά σε έναν χρήστη -είτε σε κάποιο άτομο είτε σε κάποια ομάδα ατόμων, πχ μια επιχείρηση-, και στα οποία υπάρχει διεπαφή με τη μορφή φυσικής γλώσσας. Οι χρήστες χρησιμοποιούν δηλαδή γραπτό κείμενο ή ομιλία για να επικοινωνήσουν μαζί τους.

Για να λειτουργήσουν όμως αποτελεσματικά τα chat-bot, χρειάζονται όσο το δυνατόν περισσότερη πρόσβαση σε πληροφορίες και σε βάσεις δεδομένων του χρήστη. Τις ατομικές και τις “κοινωνικές” πληροφορίες. Όσο περισσότερες αρμοδιότητες θέλει να δώσει ο χρήστης στο chat-bot του, τόσο, σε πρώτο χρόνο, πρέπει να διοχετεύει τη ζωή, την καθημερινότητα, τις σχέσεις και την εργασία του/της, αλγοριθμοποιημένες, σε βάσεις δεδομένων. Και τόσο περισσότερο, σε δεύτερο χρόνο, πρέπει το chat-bot να έχει πρόσβαση σ’ αυτές τις βάσεις δεδομένων.

Οι εφαρμογές αυτές χρειάζεται, δηλαδή, να έχουν πλήρη πρόσβαση στα δεδομένα του χρήστη. Χρειάζονται να καταγράφουν το πλήρες ιστορικό του/της, ώστε καθώς περνάει ο καιρός, να μπορούν να είναι πιο αποτελεσματικές στο να προσομοιώνουν τις κινήσεις του στο διαδίκτυο. Αυτή την -πίσω από άπειρες σειρές προγραμματισμού- διαδικασία που βλέπουμε σαν αποτέλεσμα, συχνά οι οπαδοί της τεχνητής νοημοσύνης, τη βάφτίζουν “να μπορεί το chat-bot να μαθαίνει”. Λίγο επικίνδυνος σαν ορισμός, λέμε εμείς, γι’ αυτό και τα εισαγωγικά.

Όσο πιο συμβατό λοιπόν, καθίσταται το περιβάλλον, με τους όρους που δουλεύει η εφαρμογή, τόσο πιο αποτελεσματικά μπορεί αυτή να εκτελέσει τις λειτουργίες της. Για παράδειγμα, ο τροχός είναι μια πολύ καλή λύση για το πρόβλημα της μετακίνησης, για να έχει εφαρμογή όμως, χρειάζεται ένα περιβάλλον που περιλαμβάνει δρόμους. Χρειάζεται λοιπόν μια διαδικασία “παροχής περιβλήματος”, όπως ονομάζεται στους κύκλους των ειδικών της τεχνητής νοημοσύνης… Στην περίπτωση των chat-bot, το άμεσο περιβάλλον των εφαρμογών, μπορεί να είναι το διαδίκτυο. Εκεί όπως είπαμε δεν υπάρχει πρόβλημα, αφού το περιβάλλον και τα προγράμματα-εφαρμογές αποτελούνται από τα ίδια συστατικά. Όσον αφορά όμως (ας το ονομάσουμε έτσι) “το περιβάλλον της διεπαφής” των εφαρμογών, που είναι ο άνθρωπος και σαν συνέπεια η φυσική γλώσσα, εκεί υπάρχει το αρχικό και βασικό πάντα ζήτημα, της επικοινωνίας του ανθρώπου με την μηχανή.

Στην περίπτωση λοιπόν της επικοινωνίας ανθρώπου-μηχανής (που απ’ ότι φαίνεται έχει συνέπειες και στην επικοινωνία ανθρώπου με άνθρωπο), αυτό που συνέβη είναι το εξής. Για να μπορέσει να επικοινωνεί αποτελεσματικά με τη μηχανή, έπρεπε ο χρήστης να προσαρμοστεί στους κανόνες αυτής, και όχι το ανάποδο. Ακόμα κι αν αυτό σήμαινε και σημαίνει πως έπρεπε να πετάξει και να πετάει κάθε μέρα, οτιδήποτε δεν χωράει στους κανόνες της. Δηλαδή πράγματα όπως η αμφισημία, η αμφιβολία, το διφορούμενο και το λάθος. Σημαντικά; Τα έχουμε ξαναπεί, για κάποιους ναι για κάποιους όχι [ref](βλ. εισηγήσεις Γλώσσα και νέες μηχανές και Αλγόριθμος. Η μηχανοποίηση της σκέψης, φεστιβάλ Game Over Οκτώβρης 2014)[/ref].

Η ψηφιακή επικοινωνία που περιγράφουμε, δεν είναι κάτι που πρόκειται να προκύψει στο μέλλον. Δεν είναι κάτι φανταστικό που σύμφωνα με τους ακριβείς υπολογισμούς μας θα γίνει πραγματικότητα. Η εξέλιξη που έχει επέλθει στην ψηφιακή επικοινωνία, για να φτάσει αυτή να περιλαμβάνει και τα chat-bot, συνέβη πρώτα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τα chat-bot είναι λοιπόν η εξέλιξη των τελευταίων και φαίνεται ότι μπορούν να αντικαταστήσουν τον άνθρωπο στην άλλη μεριά της οθόνης. Αν δεν υπήρχαν όμως ήδη περίπου 25 περίπου χρόνια ψηφιακής επικοινωνίας μέσω internet, των chat και των πιο σύγχρονων, facebook, twitter και λοιπά γνωστά, δεν θα μπορούσαμε καν να φανταστούμε, αυτές τις δομικές αλλαγές στην επικοινωνία ανθρώπου-μηχανής, αλλά εν τέλει αλλαγές στην επικοινωνία ανθρώπου με άνθρωπο.

Το δίκτυο

Για να μιλήσουμε για τη δικτυωμένη ψηφιακή επικοινωνία και τη μετέπειτα αυτοματοποίησή της οφείλουμε να αναφερθούμε στα δίκτυα. Οι λόγοι που το κάνουμε αυτό δεν είναι μόνο ιστορικοί. Κυρίως θέλουμε να δείξουμε τη συνεισφορά τους στο μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων υπό το πρίσμα της αλλαγής παραδείγματος από τα 70’s και μετά. Ο κρίσιμος ρόλος που απέκτησαν τα δίκτυα για τα αφεντικά και τα κράτη, των δυτικών πρωτίστως κοινωνιών, αναδεικνύεται από τα τεράστια ποσά που έχουν δαπανηθεί για να καταστεί βασική δημόσια υποδομή, η δικτύωση χιλιάδων υπολογιστών. Σε τέτοιο βαθμό έχει κοινωνικοποιηθεί αυτή η βασική επένδυση των αφεντικών, που είναι εμφανές στην εργασία, στη διασκέδαση, στην επικοινωνία, στο στρατό κλπ. κάθε δυτικού κράτους. Το να θεωρείσαι δικτυωμένος/διαδικτυωμένος αποτελεί εκπλήρωση του εαυτού σου, στα πλαίσια του νέου καπιταλιστικού μοντέλου.

Ένα μικρό ιστορικό

Τον Μάρτιο του 1970 ήταν πλέον λειτουργικό στις ΗΠΑ το πρώτο διαδίκτυο του αμερικάνικου στρατού και κάποιων εργαστηρίων των πανεπιστημίων. Το 1973 έγινε η σύνδεση μέσω ενός εργαστηρίου στη Νορβηγία και αργότερα με το Λονδίνο. Το 1975 η υπηρεσία άμυνας πληροφοριακών συστημάτων πήρε τον έλεγχο του Arpanet, του πρώιμου διαδικτύου και αυτό ανακηρύχθηκε λειτουργικό. Το 1983 χωρίστηκε το στρατιωτικό, από το πολιτικό δίκτυο.

Από τα μέσα των 80s, η χρηματοδότηση του NSFN (National Science Foundation Network), σαν κύρια σπονδυλική στήλη του διαδικτύου, οδήγησε στην παγκόσμια συμμετοχή, στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών δικτύου και στη συγχώνευση πολλών μικρότερων υποδικτύων. Έτσι, η σύνδεση των εμπορικών δικτύων κι επιχειρήσεων στις αρχές του 1990 σηματοδοτεί τη μετάβαση στο σύγχρονο internet. Εκεί λοιπόν, που το internet χρησιμοποιούνταν κυρίως από ακαδημαϊκούς το 1980, με την εμπορευματοποίηση, κατάφερε να εισχωρήσει με τη μορφή υπηρεσιών και τεχνολογιών σε κάθε πτυχή της σύγχρονης ζωής.

Από τα μέσα του 1990 σχεδόν σε όλο τον ανεπτυγμένο και αναπτυσσόμενο κόσμο, το Internet έχει μεγαλώσει 100 φορές περιλαμβάνοντας το 1/3 του παγκόσμιου πληθυσμού. Έτσι, όλα τα τηλεπικοινωνιακά μήντια (τηλεόραση, ράδιο, εφημερίδες κλπ) αναδιαμορφώθηκαν κι ενσωματώθηκαν σε αυτό.

Ο ρόλος που έπαιξε το στρατιωτικοαστυνομικό σύμπλεγμα στις ΗΠΑ, ταυτόχρονα με τα πανεπιστήμια, είναι κομβικός στην αρχική ανάπτυξη του δικτύου. Αποτελούσε βασική υποδομή για το στρατό και για τον τρόπο με τον οποίο θεωρούσε ότι θα διεξήγαγε πολέμους από την αρχή κιόλας της ανάπτυξης του. Παράλληλα, αποτελούσε βασική υποδομή για την ανταλλαγή γνώσεων και ερευνών στα πλαίσια του στρατιωτικοαστυνομικού συμπλέγματος ανάμεσα στη πανεπιστημιακά ινστιτούτα, τις κυβερνητικές υπηρεσίες και τις στρατιωτικές ερευνητικές δομές. Όλα αυτά τα δίκτυα μπορούσαν πια να συνενωθούν μεταξύ τους, διευρύνοντας τις δυνατότητες για περεταίρω ανάπτυξη.

Η ανάπτυξη του διαδικτύου, όταν άρχισε να περιλαμβάνει και δίκτυα εταιρειών, άρχισε να ενσωματώνει απομακρυσμένες εταιρείες κι εμπορικούς κόμβους ανά τον κόσμο και έτσι αποτέλεσε βασικό πυλώνα της ανάπτυξης του παγκοσμιοποιημένου εμπορίου, από τα 90’s και μετά. Οπότε, οι επενδύσεις και οι τεχνολογίες πάνω σε αυτό, άρχισαν ν’ αναπτύσσονται ραγδαία, κυρίως με το www, από το 1995.

Κάποια βασικά χαρακτηριστικά των δικτύων και της συνδεσιμότητας σε αυτά

Η κατάσταση εντός του δικτύου είναι δυαδική. Είτε είσαι εντός, είτε είσαι εκτός του δικτύου. Όταν είσαι εντός, είσαι προσβάσιμος από όλους τους υπόλοιπους κόμβους του δικτύου, κι ενώ μπορεί να έχει ένα μέγιστο όριο η δυνατότητα να λαμβάνεις και να στέλνεις πληροφορίες (λόγω των υλικών περιορισμών του εύρους της διασύνδεσης), το κατώτατο όριο δεν ταυτίζεται με το εκτός δικτύου σαν κατάσταση. Ουσιαστικά αυτή είναι μια μη αποδεκτή κατάσταση, γιατί δε χρησιμοποιείς ένα επενδεδυμένο κεφάλαιο, δε χρησιμοποιείς τις λεωφόρους των πληροφοριών.

Ενώ ο κόμβος ενός διαδικτύου θεωρείται σαν η προσωπική σου πύλη προς τους υπόλοιπους χρήστες, διασαλεύεται ένα όριο ανάμεσα στο τι είναι δημόσιο και τι ιδιωτικό. Έτσι, ενώ μπορεί να στέλνεις κάτι ιδιωτικό, επειδή χρησιμοποιούνται δημόσια μέσα για να φτάσει αυτό στον τελικό παραλήπτη, δεν είναι στην ουσία ιδιωτικό. Όποιες πληροφορίες κατέχεις, εφόσον είναι δικτυωμένες, είναι προσπελάσιμες από όλους (ακόμη κι αν τις θεωρείς «ιδιωτικές»), από τη στιγμή που κι εσύ ο ίδιος, ως κόμβος, είσαι προσπελάσιμος από όλους.

Η έννοια της «συνδεσιμότητας» αποτελεί κεντρικό χαρακτηριστικό του “ατομικού είναι” στον σύγχρονο καπιταλισμό. Δηλαδή, το να είσαι συνδεδεμένος σε ένα δίκτυο με πολλούς άλλους ανθρώπους και να δέχεσαι/αποστέλλεις μεγάλο όγκο πληροφοριών αποτελεί ισχυρό χαρακτηριστικό ατομικής ευτυχίας, κοινωνικότητας κι ένα ισχυρό στοιχείο μη περιθωριοποίησής σου στη δικτυωμένη κοινωνία.

Η τεχνητή νοημοσύνη

Από την εμφάνιση των σύγχρονων υπολογιστών με το τέλος του ΒΠΠ δεν έχει υπάρξει πιο πολυσυζητημένο θέμα από την τεχνητή νοημοσύνη, είτε ως τέτοια είτε με άλλους παρεμφερείς τρόπους, όπως πχ. «είναι πιο έξυπνες από εμάς οι μηχανές», «μπορούν να σκεφτούν οι υπολογιστές;». Θα λέγαμε, χωρίς να επεκταθούμε, ότι ο τρόπος που τέθηκε αυτό το ερώτημα και αντίστοιχα ο τρόπος που δόθηκε μια απάντηση, διαμόρφωσε και την ίδια την αρχιτεκτονική, τη σχεδίαση, τη χρήση των υπολογιστών και ουσιαστικά έπλασε την ιστορία της πληροφορικής. Οι αντιλήψεις που διαμόρφωναν οι άνθρωποι που απασχολούνταν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο με τις υπολογιστικές μηχανές και τις δυνητικές δυνατότητες τους, συναντούσαν τις εκτεταμένες κοινωνικές αντιλήψεις που άρχισε να διαμορφώνει η έλευση μιας «νέας» εποχής, του βιοπληροφορικού παραδείγματος. Οι ιδεολογικές συζητήσεις και αναζητήσεις περί του τι μπορούν να κάνουν οι νέες «σκεπτόμενες» μηχανές και αν θα μας ξεπεράσουν, διαμόρφωσαν ένα πλέγμα απόψεων/στάσεων, που αφενός εξυπηρετούσαν τις εμπορικές δραστηριότητες διαφόρων εταιρειών ως προς τα προϊόντα τους και τη κατοχή τους, και αφετέρου απομάκρυναν διάφορα ζητήματα που προέκυπταν από τη χρήση των υπολογιστών, από την υλική/ εργαλειακή βάση περί του τι είναι η αλγοριθμοποίηση/ μηχανοποίηση της ανθρώπινης σκέψης. Έτσι, δε θα υπάρξει χρονική στιγμή μετά τα 80’s που να μη γίνεται επίδειξη κάποιας νέας έξυπνης μηχανής και των «έξυπνων» ικανοτήτων της, σε σχέση με τους ανθρώπους ή απλά σε σύγκριση με τις προηγούμενες λειτουργίες της.

Iστορικά στοιχεία

Αρχικές καταβολές της Τεχνητής Νοημοσύνης και Turing Test.

Όταν ο Von Neumann σχεδίασε τη βασική δομή του υπολογιστή, σκοπός του ήταν να προσομοιώσει τον ανθρώπινο εγκέφαλο και τη φυσικότητα των λειτουργιών του, τη μνήμη και τη κεντρική μονάδα επεξεργασίας. Την ίδια εποχή ο Turing διατυπώνει το τεστ του σύμφωνα με το οποίο ορίζει τις προϋποθέσεις για το πότε μια μηχανή μπορεί να θεωρηθεί σκεπτόμενη. Έτσι, ένα πρόγραμμα που υλοποιείται σ’ έναν υπολογιστή μπορεί να προσομοιάσει μια ανθρώπινη συνομιλία και να οδηγήσει τον χρήστη να συμπεράνει ότι είναι αδύνατη η διάκριση από μέρους του, για το αν απέναντι του έχει έναν άνθρωπο ή μια μηχανή. Το ερώτημα, λοιπόν, για το αν είναι έξυπνη μια μηχανή, δεν έχει τόσο να κάνει με τις δυνατότητές της, όσο με το περιβάλλον που διεξάγεται μια συνομιλία και με το αν γίνεται ή όχι αντιληπτό από τον χρήστη ότι συνομιλεί με έναν άνθρωπο ή μια μηχανή.

Η συνέχεια, 1960-80

Η ΤΝ αναπτύχθηκε ως το εμπειρικό ερευνητικό πρόγραμμα, που αποσκοπούσε στο να κάνει πραγματικότητα τους ισχυρισμούς του Turing. Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί λοιπόν ένα παλιό όνειρο, αλλά μια αρκετά νεαρή επιστήμη, η οποία, από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, αναπτύχθηκε ως διεπιστημονικός κλάδος της γνωσιακής επιστήμης και της επιστήμης των υπολογιστών, με στόχο την ανάπτυξη υπολογιστικών μοντέλων ανθρώπινης γνώσης. Στην πιο αυστηρή εκδοχή της, αυτή που κυριάρχησε κατά τις δυο πρώτες τουλάχιστον δεκαετίες της ιστορίας της (μεταξύ των μεσών των 60’s και των μέσων των 80’s), η ΤΝ εργάστηκε πάνω στη θεωρητική βάση κατασκευής λογισμικού και υλικού, κι επομένως υπολογιστών και ρομπότ, των οποίων η συμπεριφορά θα ήταν τελικά τουλάχιστον συγκρίσιμη, αν όχι ανώτερη, της συμπεριφοράς που χαρακτηρίζει νοήμονα ανθρώπινα όντα σε παρόμοιες συνθήκες. Η έρευνα γύρω από την ΤΝ αναπτύχτηκε ως εάν η νοήμων σκέψη και συμπεριφορά να ήταν απλώς συνώνυμα αλγοριθμικών υπολογισμών και ως εάν, την ιδία στιγμή, οι συνθήκες υπόβαθρου, οι εμπειρίες, η έμπνευση, τα πάθη, η διαίσθηση, η διορατικότητα, η φαντασία κλπ. και οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις να μην συνιστούσαν ουσιώδη συστατικά της ζωής ενός ατόμου. Η ανθρώπινη ικανότητα πραγμάτευσης του κόσμου κατά νοήμονα τρόπο θεωρήθηκε ότι εξαρτιόταν αποκλειστικά από την ανθρώπινη ικανότητα έλλογης σκέψης περί του κόσμου και η έλλογη σκέψη θεωρήθηκε ταυτόσημη με την αυτάρκη, συμβολική επεξεργασία και, συνεπώς, με τον πραγματικό υπολογισμό. Η ΤΝ μέχρι τότε κατόρθωσε ελάχιστα περά από χονδροειδείς καρικατούρες νοήμονος ανθρώπινης συμπεριφοράς και μπορεί να αναρωτηθεί κάνεις τι θα είχε συμβεί με το ερευνητικό πρόγραμμά της, χωρίς την τεράστια χρηματοδότηση από τον στρατό, η οποία ήταν επί δεκαετίες διαθέσιμη για προγράμματα ΤΝ. Μερικά από αυτά, είτε είχαν ως στόχο την κατασκευή οπλών, είτε σχετίζονταν άμεσα με όπλα. Επειδή όμως βασίστηκε σε αμφίβολες υποθέσεις -τη λογική δυνατότητα μη βιολογικής νοημοσύνης- και μη ρεαλιστικές προσδοκίες, δεν κατάφερε να πετύχει στα πιο φιλόδοξα σχέδιά της, παρά το τεράστιο ποσό ανθρωπίνων και οικονομικών πόρων που είχε στη διάθεσή της. Στην πορεία των προσπαθειών της να κατασκευάσει έναν υπολογιστή επαρκή για το ΤΤ (Test Turing), ο οποίος θα μπορούσε να εκτελέσει εργασίες που συνήθως υποτίθεται ότι απαιτούσαν κάποια μορφή ανθρώπινης νοημοσύνης, η ερευνά πάνω στην τεχνητή νοημοσύνη κατέληξε να οργανωθεί γύρω από τις ακόλουθες περιοχές: απόδειξη θεωρημάτων, παίξιμο παιχνιδιών, επεξεργασία πληροφοριών, σχεδιασμός συμπεριφοράς ρομπότ μέσων-σκοπών, έμπειρη ανάλυση και παροχή συμβουλών σε εφαρμοσμένα πεδία, όπως η ιατρική διάγνωση, η ευχέρεια σε μια φυσική γλώσσα, η άτυπη και μη απαγωγική συλλογιστική και καθολική επίλυση προβλημάτων, η οπτική και ακουστική αντίληψη και αναγνώριση προτύπων κ.α.

Μέχρι τα 70’s, η κυρίαρχη τάση στην τεχνητή νοημοσύνη (σκληρή ΤΝ) ήταν να προσομοιωθεί ολοκληρωτικά (με τη βοήθεια και άλλων επιστημονικών τομέων, όπως η νευροεπιστήμη) ο ανθρώπινος εγκέφαλος, μέσω διαφόρων τεχνικών και αλγορίθμων. Αυτό απέτυχε, με αποτέλεσμα να κλείσουν διάφορα ερευνητικά ινστιτούτα και να επανασχεδιαστεί ο τομέας της έρευνας, μετά το 80. Έτσι έγινε μια προσπάθεια επικέντρωσης σε πιο επιμέρους προβλήματα, χρησιμοποιώντας αλγορίθμους που θα αξιοποιούν την υπολογιστική ισχύ των σύγχρονων υπολογιστών και της αυξημένης δυνατότητας αποθήκευσης δεδομένων και της δικτύωσης τους.

Βασικά χαρακτηριστικά όλων των προγραμμάτων-αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης, τα οποία θα μας χρειαστούν για να κατανοήσουμε τα chat-bot που αναφέραμε νωρίτερα.

1. Είτε επιδεικνύουν μιμητική συμπεριφορά σε σχέση με την ανθρώπινη, είτε όχι, αυτά τα προγράμματα χρειάζονται ένα σταθερό περιβάλλον, όπου θα μπορούν να μεταβαίνουν σε μια κατάσταση από μια άλλη με βάση κάποιους συγκεκριμένους κανόνες. Αυτές οι καταστάσεις και οι κανόνες μεταβάσεις είναι πλήρως κωδικοποιημένοι από τους προγραμματιστές και σε πρώτο βαθμό δεν αναγνωρίζονται από τους χρήστες που τους χρησιμοποιούν.

2. Συνήθως χρειάζονται ένα τεράστιο όγκο δεδομένων, καλά δομημένων, είτε ένα καλό μηχανισμό συλλογής τέτοιων δεδομένων, για να καταλήξουν σε ένα συμπέρασμα ή μια απόφαση. Έχει μεγάλη σημασία ο τρόπος που συλλέγονται και ο τρόπος που αποθηκεύονται τα δεδομένα αυτά.

Ένα πρόγραμμα έχει περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας αν το πρόβλημα που πραγματεύεται είναι προσεκτικά προσδιορισμένο, αν οι εργασίες που εκτελεί ανάγονται σε σειρές διαδικασιών εύρεσης για ειδικούς σκοπούς και σε επαναλαμβανόμενες εντολές και αν το πλαίσιο εφαρμογής περιορίζεται αυστηρά σε ένα επαρκώς μικρό δυνατό κόσμο, που αποτελείται από στερεότυπες καταστάσεις και συνηθισμένες περιπτώσεις. Δηλαδή, σε ένα μικρόκοσμο, οπού η συνάφεια, η σημασία και το απολύτως καινοφανές είτε απουσιάζουν, είτε περιορίζονται επιτυχώς, είτε προκαθορίζονται πλήρως από τον προγραμματιστή. Η ΤΝ προσεγγίζει το πρόβλημα της επινόησης νοήμονων μηχανών επιχειρώντας την επέκταση του πεδίου και της πολυπλοκότητας των εργασιών, που μπορούν να υπαχθούν σε υπολογισμό, μέσω των συστημάτων ασαφούς λογικής, των τεχνητών νευρικών δικτύων, της παράλληλης και κβαντικής πληροφορικής.

Όπως και την επέκταση του αριθμού, των ευαίσθητων, σε γνώσεις και πρακτική εμπειρία, εργασιών που μπορούν να εκτελεστούν από έναν υπολογιστή, μέσω της γνωσιακής μηχανίκευσης και των έμπειρων συστημάτων και την επέκταση του αριθμού των ευαίσθητων σε σωματική ανάμειξη εργασιών, μέσω της ρομποτικής. Τέτοιες λύσεις μπορούν να συνδυαστούν μεταξύ τους, καθώς και με την ανάπτυξη και βελτίωση νέων αλγορίθμων και την επεξεργασία ολοένα μεγαλυτέρων βάσεων δεδομένων, οι οποίες παρέχουν σε ένα υπολογιστή αρκετές πληροφορίες σχετικά με το περιβάλλον εργασίας, έτσι ώστε η ίδια η εκτέλεση της εργασίας να είναι όσο το δυνατόν πιο ανεξάρτητη από το πλαίσιο. Ο υπολογιστής είναι δηλαδή σε θέση να κατασκευάσει ένα μοντέλο για οτιδήποτε είναι σχετικό. Μπορούν έτσι να βοηθήσουν στην επινόηση adhoc μηχανών ή προγραμμάτων, που μπορούν να αντιμετωπίσουν με επιτυχία μια αυξανόμενη ποικιλία καλά προσδιορισμένων, ευαίσθητων στο πλαίσιο εργασιών.

Περιγράψαμε προηγουμένως τον τρόπο με τον οποίο δομούνται τα δίκτυα, τα χαρακτηριστικά λειτουργίας τους, τι σημαίνει και τι πετυχαίνει η μηχανική νοημοσύνη και, εν τέλει, πως η χρήση των ψηφιακών μέσων έχει διαμορφώσει τα νέα χαρακτηριστικά της επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων. Βασικό δεδομένο είναι ότι η επικοινωνία μέσω των μηχανών μετασχηματίζεται ώστε να προσαρμοστεί στους κανόνες λειτουργίας των μέσων και των δικτύων.

Γλώσσα

Τα δίκτυα επικοινωνίας εντός δικτύου ορίζουν και τη γλώσσα, η μορφή της οποίας ποικίλλει ανάλογα με το μέσο σε χρήση. Συνεπώς, αν το περιβάλλον είναι ένα chatroom του Facebook, του Viber ή η συνομιλία με SMS, η γλώσσα σε χρήση είναι σε πιο απλή φόρμα, σύντομη, περιεκτική. Σε μορφολογικό επίπεδο, άρθρα, προθέσεις και επιρρήματα συνήθως, αλλά και τα ουσιαστικά και τα ρήματα στο βαθμό που βολεύει, αντικαθίστανται από συντομογραφίες που κατοχυρώνονται με βάση τη χρήση και είναι αναγνωρίσιμες από τους χρήστες ανάλογα με την εξοικείωση που έχουν με το μέσο. Το αντίστοιχο συμβαίνει με φράσεις που τυποποιούνται συντομογραφικά, συχνά με δανεισμό από τις αντίστοιχες αγγλικές, μιλώντας για τα ελληνικά. Όσον αφορά την ορθογραφία, με βάση το γεγονός ότι η ψηφιακή επικοινωνία έρχεται να προσομοιάσει την προφορική ομιλία, υπάρχει η τάση μεταφοράς της φωνητικής απόδοσης των λέξεων, κυρίως με απλοποίηση των φωνηέντων. Η χρήση των greeklish δε, που οφείλεται κυρίως είτε σε βαρεμάρα ως προς την αλλαγή γλώσσας πληκτρολόγησης, είτε στη χρήση των μέσων από ομιλητές που έχουν τα ελληνικά ως δεύτερη γλώσσα, προκαλεί πέραν από τη δυσχέρεια στην ανάγνωση, τον πανικό στους οπαδούς της αγνής γλώσσας.

Στο επίπεδο των νοημάτων, η πολυσημία και η αμφισημία των λέξεων και των προτάσεων, η μεταφορική χρήση του λόγου, δηλαδή, αποφεύγεται, ώστε να είναι πιο λειτουργική η επικοινωνία, που βασίζεται στην ταχύτητα. Όσον αφορά την παραγλώσσα της φυσικής ομιλίας, αυτή χάνεται εξ’ ολοκλήρου, καθώς τα ψηφιακά μέσα δεν μπορούν [ακόμη;] να την χωρέσουν σε επαρκή βαθμό. Η γλώσσα του σώματος και η κινησιολογία, ο επιτονισμός της φωνής και η φόρτιση από το συναίσθημα εξαλείφονται πλήρως. Αυτό το γεγονός έρχεται σε πλήρη συμφωνία με την απλοποίηση των νοημάτων, καθώς στη φυσική επικοινωνία, η παραγλώσσα συμβάλλει σημαντικά στην κατανόηση μεταξύ των ομιλητών και στην από κοινού σύλληψη του νοήματος. Η συναισθηματική φόρτιση και οι μορφασμοί μόνο βρίσκουν μικρό χώρο στο ψηφιακό περιβάλλον, αντικαθιστάμενοι από τα emoticons που στιγμιαία μπορούν να αποδώσουν αντίστοιχα νοήματα. Η γλώσσα και αντίστοιχα η επικοινωνία προσαρμόζεται, σε ό,τι χωράει στον τρόπο της μηχανής. Σε ό,τι μπορεί να χωρέσει σ’ένα πρόγραμμα, πλέον στην γλώσσα των αλγορίθμων.

Η γλώσσα σε πιο αναλυτική εκδοχή απαντάται στα εξειδικευμένα περιβάλλοντα που δίνουν τη δυνατότητα πιο μακρού λόγου και πιο περιγραφικού. Η επικοινωνία μέσω mail, forum και blog συγκεκριμένου περιεχομένου επιτρέπει στο χρήστη, καθώς η ταχύτητα δεν είναι εδώ το βασικό χαρακτηριστικό, να χρησιμοποιεί πιο περιεκτικά τη γλώσσα.

Αν πιο πάνω αναφέραμε την επανοηματοδότηση της απουσίας, οφείλουμε να μιλήσουμε εδώ για τη σιωπή. Λειτουργικό μέρος μιας συζήτησης σε φυσικό χώρο και χρόνο, καθώς συνιστά παύση για σκέψη, αλλαγή θέματος ή αμηχανία, με φόρτιση που μεταμορφώνεται ανάλογα με τις συνθήκες, στην ψηφιακή της εκδοχή αλλάζει. Η σιωπή σε ένα chat μπορεί να σημαίνει ό,τι και η απουσία, ό,τι και η διακοπή της συζήτησης, σε πιο ουδέτερη εκδοχή. Μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή, σχεδόν χωρίς κόστος εκεί που, στη φυσική εκδοχή, η διακοπή με τέτοιο τρόπο, το «σηκώνομαι και φεύγω» δηλαδή, έχει μάλλον ξεκάθαρο νόημα.

Χώρος και χρόνος

Βασικό στοιχείο των δικτύων που περιγράψαμε προηγουμένως είναι πως υπάρχουν δύο μόνο καταστάσεις: χρήση ή μη χρήση. Αυτό σημαίνει, συνεπώς, πως ο χρήστης πρέπει να είναι μέσα ή έξω από τον δίαυλο, χωρίς κάποια ενδιάμεση κατάσταση. Ο χώρος της επικοινωνίας ορίζεται εκ νέου από αυτή τη συνθήκη. Χώρος είναι η κατάσταση online, με τον συνεπάγοντα χρόνο παρουσίας. Το περιβάλλον της συνομιλίας γίνεται καθολικά συγκεκριμένο από τα γραφικά της εφαρμογής σε χρήση. Δεν υπάρχει τοπικότητα με τη φυσική έννοια, δεν έχει πια καμία σημασία το περιβάλλον του χρήστη, παρά μόνο ως το σημείο που βρίσκεται το τερματικό εισόδου στο διαδίκτυο. Με δεδομένη τη μαζική χρήση των smartphone ή ανάλογων φορητών συσκευών και την ευρεία κάλυψη των τηλεπικοινωνιακών δικτύων, ο φυσικός χώρος χάνει όλο και περισσότερο τη σημασία του.

Ο χρόνος της επικοινωνίας, κατ’ αντιστοιχία, ορίζεται και αυτός από την online κατάσταση. Ο χρήστης έχει τη δυνατότητα, αλλά ταυτόχρονα απαιτείται από αυτόν να είναι πανταχού και πάντα παρών, ώστε να είναι ενεργός δίαυλος επικοινωνίας. Η έννοια του προσωπικού, του ιδιωτικού και του ελεύθερου χρόνου χάνεται, καθώς αυτή η μόνιμη δυνατότητα/απαίτηση της online κατάστασης που επιβάλλεται από τη μηχανή υποχρεώνει το χρήστη να μπορεί να συμμετέχει στην εκάστοτε συζήτηση όπου και να βρίσκεται, ό,τι και να κάνει.

Κατά συνέπεια, η απουσία επανοηματοδοτείται. Το να μην απαντάει κανείς σημαίνει ανυπαρξία, πρόβλημα ή συνθήκη πανικού. Αρκεί κανείς να σκεφτεί τις αντιδράσεις μετά την αποστολή ενός «κρίσιμου» μηνύματος ή ενός αναπάντητου τηλεφώνου, που πολύ συχνά είναι εκνευρισμός, ανησυχία. Η περίπτωση που κάποιος δεν είναι γενικά ενεργός σε κοινωνικά δίκτυα συχνά αντιμετωπίζεται ως περίεργη, προβληματική ή ως γενική απουσία. Η περιγραφή αυτής της κατάστασης βασίζεται στην παρατήρηση της συμπεριφοράς με επίκεντρο τα social media, χωρίς απαραίτητα να έχει συναισθηματική ή ηθική φόρτιση.

Αποτελεσματικότητα και παραγωγικότητα

Κάνοντας έναν συνδυασμό των παραγόντων του χρόνου, του χώρου και της γλώσσας, συμπεραίνουμε ότι η μαζική επικοινωνία βασίζεται σε ένα βασικό κριτήριο. Την αποτελεσματικότητα. Αν στη φυσική ομιλία, η λειτουργικότητα αυτή αφορά την επαρκή μετάδοση του νοήματος και μόνο, στην ψηφιακή εκδοχή, η αποτελεσματικότητα υπολογίζεται με βάση τον αριθμό των ατόμων που ένας χρήστης μπορεί να επικοινωνήσει ταυτόχρονα και πόσες δραστηριότητες παράλληλες μπορεί να κάνει online. Στη φυσική συνομιλία, δε μπορεί κανείς να μιλά με πολλά άτομα μαζί για διαφορετικά θέματα και, όταν αυτό συμβαίνει, τα αποτελέσματα είναι τα αντίθετα από τα απαιτούμενα. Στο ψηφιακό περιβάλλον, η διακοπτόμενη συζήτηση και τα ξεχωριστά παράθυρα chat επιτρέπουν αυτό ακριβώς.

Η ύπαρξη του χρήστη ως κόμβος ενός δικτύου απαιτεί τη διαρκή χρήση, να είναι συνεχόμενα πομπός και δέκτης πληροφοριών, να επικοινωνεί με τον τρόπο που περιγράψαμε. Πρέπει να είναι παραγωγικός μέσα στον δεδομένο χρόνο που απαιτεί το μέσο. Σε συμφωνία με αυτό λειτουργεί ένας ακόμη παράγοντας: το πόσο σημαντικός είναι ένας χρήστης, πράγμα που υπολογίζεται με βάση τη δραστηριότητά του. Όσο πιο πολύ χρησιμοποιεί κανείς το μέσο και παράγει πληροφορία, ασχέτως ποιότητας και περιεχομένου, όσο το online στίγμα ανανεώνεται συνεχώς, τόσο πιο σημαντικός γίνεται. Και αν συνυπολογίσουμε το γεγονός ότι -μέχρι στιγμής- χρειάζεται να αφιερώνουμε μέρος του χρόνου μας σε δραστηριότητες που αφορούν την επιβίωση του υλικού σώματος, η συμπύκνωση της online δραστηριότητας σε λιγότερο χρόνο και η συνεχής ανανέωση και επέκταση των μέσων και των δυνατοτήτων τους γίνεται όλο και περισσότερο απαιτητική.

Πολλαπλές ταυτότητες και σχέσεις

Οι δυνατότητες που προσφέρουν τα ψηφιακά μέσα είναι φαινομενικά άπειρες. Οι πλατφόρμες επικοινωνίας που υπάρχουν καλύπτουν κάθε πτυχή του χαρακτήρα και, με βάση αυτό, οι χρήστες δημιουργούν πολλές ταυτότητες. Πέραν από τις online υπηρεσίες, που είναι το στίγμα του κάθε πολίτη διαδικτυακά, οι λογαριασμοί στις δημόσιες υπηρεσίες, τις τράπεζες και αντίστοιχα, που αποτελούν το πιο νομικό κομμάτι της online υπογραφής, ένας χρήστης μπορεί να δημιουργήσει profiles ξεχωριστά για κάθε ενδιαφέρον του. Μπορεί να συμμετέχει σε blog για μουσική, σε τεχνικά forum, σε συζητήσεις για ταινίες και ούτω καθεξής, να φτιάξει βιογραφικά και portfolios για εργασία, συνθέτοντάς τα, εν τέλει, συνολικά στα social media. Και με βάση τη σχετική ανωνυμία, μπορεί να παρουσιάσει τον εαυτό του στην ιδεατή και επιθυμητή μορφή, να φτιάξει μια προβολή του εαυτού του. Τα ενδιαφέροντα και οι ασχολίες έτσι απαριθμούνται, φτιάχνουν λίστες από like (ο όρος χρησιμοποιείται σχηματικά) που ταξινομούνται αντίστοιχα ως δεδομένα.

Με βάση τα παραπάνω, μπορεί κανείς να συνάψει νέες σχέσεις ή να επιβεβαιώσει ήδη υπάρχουσες. Συγκρίνοντας τις ομοιότητες και τις διαφορές στα like, ένας χρήστης μπορεί να φτιάξει κοινότητες με άλλους χρήστες, χωρίς εμβάθυνση απαραίτητα, και να επικοινωνήσει, με βάση το σύνολο των κοινών όμοιων δεδομένων. Οι σχέσεις ταξινομούνται αντίστοιχα στα διάφορα μέσα. Δεν έχει σημασία ποιος μπορεί να είναι πραγματικά ο άνθρωπος στον άλλο δίαυλο, αρκεί το ψηφιακό στίγμα να έχει αρκετές ταυτίσεις ενδιαφέροντος, πράγμα που επανακαθορίζει την έννοια της εμπιστοσύνης. Με βάση το γεγονός ότι ο καθένας μπορεί να είναι και να λέει ότι θέλει, κρυμμένος πίσω από τις πολλαπλές του ταυτότητες, δε μπορεί να θεωρηθεί έμπιστος, πράγμα όμως που τείνει να μην έχει σημασία, παρά μόνο όταν βρεθεί κανείς αντιμέτωπος με προβληματικές καταστάσεις.

Τα άτομα στην ψηφιακή εποχή

Με βάση τα παραπάνω, θα προχωρήσουμε στη σκιαγράφηση των εννοιών του ανθρώπου και του ατόμου στην ψηφιακή τους εκδοχή. Με βάση τη φυσική ύπαρξη, το ανθρώπινο σώμα είναι το πρώτο σημείο αναφοράς, η φυσιολογία, η μορφή, η κινησιολογία. Στην ψηφιακή εκδοχή, αυτά χάνουν τη σημασία τους και ο άνθρωπος γίνεται ο χρήστης του μέσου.

Αν πάρουμε τον άνθρωπο στην κοινωνική του διάσταση, η ελάχιστη μονάδα ορίζεται ως το άτομο που, με βάση τα ενδιαφέροντά του, την ιδιοσυγκρασία και το θυμικό του, τα συναισθήματά του, αλληλεπιδρά και συνάπτει σχέσεις με το περιβάλλον του. Στη διαδικτυακή προβολή, κατά συνέπεια της μεταβολής σε χρήστη, το άτομο, έχοντας δημιουργήσει τις online περσόνες του και αφού τις ταξινομήσει στα αντίστοιχα μέσα που περιγράψαμε, γίνεται ο διαχειριστής του ψηφιακού του εαυτού, επιλέγοντας τον τρόπο, τη συχνότητα και την ποιότητα λειτουργίας του κόμβου.

Οι αλλαγές στην επικοινωνία και η παροχή περιβλήματος

Για τους αλγορίθμους, τα botακια που διατρέχουν το διαδίκτυο, αυτό το τελευταίο ήδη λειτουργεί με τους απαραίτητους όρους. Με τις προηγούμενες αλλαγές φτιάχνεται ένα αυστηρά δομημένο, κλειστό περιβάλλον-μικρόκοσμος, όπου είναι ήδη ορισμένες οι σχέσεις, η γλώσσα και η αλληλεπίδραση με βάση την επικοινωνία με τη μηχανή. Κατά συνέπεια, η μηχανή που εισάγεται στην επικοινωνία μπορεί να επεξεργαστεί επαρκώς τα παραπάνω. Η ανθρώπινη επικοινωνία, μέσα στις 2 δεκαετίες χρήσης των ηλεκτρονικών μέσων, έχει και αυτή προσαρμοστεί στο αλγοριθμικό περιβάλλον και ολοκληρώνεται έτσι η διαδικασία που αναφέραμε στην αρχή ως διαδικασία παροχής περιβλήματος.

Ο διαχειριστής υπό διαχείριση

Με οδηγό την αποτελεσματικότητα, έχουμε θέσει, άθελά μας και μη, τους εαυτούς μας υπό την καθοδήγηση των πρακτόρων λογισμικού. Τα διάφορα μέσα που χρησιμοποιούμε, με βάση το ψηφιακό στίγμα μας, διαχειρίζονται τις ψηφιακές μας σχέσεις, έτσι ώστε να μπορούμε να αποδώσουμε ως άτομα στην ψηφιακή εποχή. Αυτό συμβαίνει με τη μορφή υπενθυμίσεων για τις κοινωνικές μας “υποχρεώσεις”, με τη συνεχή ενημέρωση για τις δραστηριότητες των φίλων μας, για τα δρώμενα που συμβαίνουν στην πόλη, για την πρόσφατη φωτογραφία που δεν ανεβάσαμε ακόμα. Το μόνο που καλείται ο χρήστης να κάνει είναι να απαντήσει με μερικά κλικ και κάποιες λέξεις την κάθε φορά. Τα μέσα αναλαμβάνουν το ρόλο ενός ψηφιακού γραμματέα.

Το πώς είναι διαμορφωμένα τα δίκτυα ή οι ψηφιακοί βοηθοί, καθώς είναι φτιαγμένα για να προσομοιώνουν αυτή την ήδη μεταλλαγμένη επικοινωνία, είναι κάτι που αγνοούμε. Το τι εντολές εκτελούν, πως επεξεργάζονται τα δεδομένα, τι κανόνες ακολουθούν, πώς δηλαδή τα σχημάτισαν οι προγραμματιστές τους και με ποια σκοπιμότητα δεν μπορούμε να το ξέρουμε ακριβώς ή δε μας ενδιαφέρει. Με βάση αυτό, λειτουργούμε μηχανικά και αυτόματα, ακολουθώντας την καθοδήγηση εντός δικτύου. Την προσπάθεια, δηλαδή, να ανατροφοδοτείται η ανάγκη και η επιθυμία μέσω νέων πραγμάτων που μας παρουσιάζονται ως ενδιαφέροντα συνεχώς.

Αν τα άτομα, στην ψηφιακή εποχή, ορίζονται όπως είπαμε παραπάνω, ως διαχειριστές της online δραστηριότητάς τους, τότε με την εισαγωγή του ψηφιακού γραμματέα μπαίνει πιο ξεκάθαρα μια επιπλέον διάσταση. Ο διαχειριστής, δίνοντας την δυνατότητα στα ψηφιακά μέσα να διαχειρίζονται από μόνα τους το ψηφιακό του στίγμα, μπαίνει με τη σειρά του και αυτός υπό διαχείριση. Κι αν σκεφτούμε το ερώτημα ότι, αφού εμείς οι ίδιοι και οι ίδιες είναι που επιλέγουμε τι εν τέλει θα κάνουμε ή σε τι θα επιλέξουμε να πατήσουμε κλικ από τα όσα μας δείχνει ο αλγόριθμος, τότε πως ακριβώς μας διαχειρίζεται;

Η μια απάντηση μπορεί να βρεθεί στα γνωστά σε όλους και όλες μας videogames, όπου κι εκεί η διαδικασία είναι πολύ παρεμφερής με αυτήν που περιγράφουμε. Ο αλγόριθμος του παιχνιδιού, μας φέρνει συνεχώς μπροστά σε διαφορετικές επιλογές που πρέπει να πάρουμε αν θέλουμε να κερδίσουμε. Εμείς παίρνουμε τις επιλογές, αλλά αυτές πρέπει να είναι στα πλαίσια του αλγόριθμου. Πρέπει στην ουσία να καταλάβουμε πώς πρέπει να κινηθούμε σ’ ένα περιβάλλον, το περιβάλλον του αλγόριθμου του παιχνιδιού και στον τρόπο του συγκεκριμένου -κάθε φορά- αλγόριθμου (που τρέχει πίσω από το παιχνίδι που παίζουμε). Με τη διαφορά στην συγκεκριμένη περίπτωση ότι το videogame είναι η ίδια η ζωή μας, όπου επίσης, πρέπει καθημερινά να κάνουμε τις σωστές επιλογές και τα σωστά κλικ «αν θέλουμε να κερδίσουμε».

Η άλλη απάντηση είναι μια ερώτηση. Ποιές από τις καθημερινές ή πιο συνολικές επιθυμίες που έχουμε είναι ξεκάθαρα δικές μας, είναι ειλικρινά δική μας επιλογή; Αν σκεφτούμε ότι από τη στιγμή που γεννιόμαστε η διαφήμιση, οι κοινωνικά προσδιορισμένες συμπεριφορές και ο κοινωνικός κομφορμισμός καθορίζουν, ακόμα κι αν αυτό γίνεται με τρόπο που μας διαφεύγει, το τι συνολικά επιθυμούμε, δε ξέρουμε ούτε εμείς οι ίδιοι και οι ίδιες να απαντήσουμε σ’ αυτή την ερώτηση. Αυτό δεν είναι κάποια ντρίπλα. Θέλουμε να πούμε ότι το μόνο που μπορούμε να απαντήσουμε ξεκάθαρα, είναι πως όσο περισσότερο εξελίσσεται η ηλεκτρονική μεσολάβηση του κοινωνικού εργοστασίου με τη δική μας συμμετοχή και αδράνεια (ναι, αυτά μπορεί να λειτουργούν μαζί), τόσο λιγότερος λόγος θα μας πέφτει για το πώς μπορεί να θέλουμε να ζούμε και να επιθυμούμε, μέσα και έξω από τα ψηφιακά περιβάλλοντα.

Συμπεράσματα

Αλλαγή παραδείγματος: λίγα λόγια για την αλλαγή βιοπληροφορικού παραδείγματος

Σε πρώτο άκουσμα κάποιος/α θα υπέθετε πως πρόκειται για κάποια διανοουμενίστικη ή φουτουριστική προβολή στο σήμερα. Ή για κάποιο τεχνοφοβικό ή τεχνολατρικό μανιφέστο. Ξέρουμε πως κάθε μεγάλη τεχνολογική αλλαγή στην οργάνωση της καπιταλιστικής εργασίας συνοδευόταν από την υποτίμηση των προλεταριακών σωμάτων αλλά και των προλεταριακών γνώσεων. Στον επίλογο της εισήγησής μας με τίτλο “Η γυναικεία εργασία στον τεχνολογικά αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό”(Ιούνιος του 2016) περιγράφαμε αυτή τη διαδικασία ως εξής:

«Το 1986 ο ιστορικός της τεχνολογίας Thomas Hughes εισήγαγε την έννοια κοινωνικοτεχνικό (sociotechnical), θέλοντας να περιγράψει το γεγονός ότι η τεχνολογία δεν είναι ποτέ απλώς «τεχνική» είτε απλώς ένα «κοινωνικό» φαινόµενο. Αντίθετα, η σχέση τεχνολογίας και κοινωνίας είναι ένα «δίκτυο χωρίς ραφές» (seamless web). Μπορούµε να φανταστούµε τη σχέση αυτή ως ένα κοµµάτι ύφασµα όπου δεν υπάρχουν ραφές συνένωσης, είτε ως ένα πυκνοπλεγµένο ιστό αράχνης όπου όµως οι συνενώσεις του δεν είναι ορατές. Πλάι στη θέση αυτή θα θέλαμε να υπενθυμίσουμε το εξής: η τεχνολογία είναι ταυτόχρονα τεχνική και ιδεολογία με όλο το μυστικισμό που αυτή εμπεριέχει. Η ιστορία της τεχνολογίας είναι μια ιστορία της σχέσης μεταξύ εργασίας και τεχνολογίας ή καλύτερα μεταξύ εργάτη/τριας και μηχανής, μια ιστορία που αποκρύτεται μεθοδευμένα από τα αφεντικά. Και αυτό γιατί η “καρδιά” της παραγωγής απουσιάζει πάντα από την ιστορική αφήγηση των αφεντικών. Και στο δημόσιο λόγο; ένα ρημάδι δίπολο που έρχεται και ξανάρχεται σε κάθε συζήτηση σχετικά με τις νέες τεχνολογίες: καλό ή κακό. Θα προσπαθήσουμε λοιπόν, να σταθούμε μακριά από τέτοια δίπολα. Ξέρουμε πως από την ατμομηχανή μέχρι τα drones οι τεχνολογίες είναι εργαλεία αναδιοργάνωσης της εργασίας όσο και των υπόλοιπων σχέσεων στον καπιταλιστικό κόσμο. Και μόνο κάτω από αυτήν την οπτική μπορούν να τεθούν στην ανταγωνιστική κριτική. Δηλαδή, ως τρόποι με τους οποίους απλώνονται στις ταξικές κοινωνίες νέες τακτικές πειθάρχησης και ελέγχου αλλά και προκαλώντας νέες αντιθέσεις και αρνήσεις. Και φυσικά δεν είναι ουδέτερη. Είναι ταξικά προσδιορισμένη. Είναι το νεκρό κομμάτι του κεφαλαίου το οποίο βρίσκεται σε διαρκή σύγκρουση με το κομμάτι της ζωντανής εργασίας.»

Σχετικά με την πρώτη τάση, της τεχνοφοβίας, πρόκειται για την άρνηση του ανθρώπου, να συμβαδίσει με μια πραγματικότητα καθόλου γνωστή και οικεία σε αυτόν. Με βάση αυτήν, η ψηφιακή επικοινωνία, οι όροι λειτουργίας της και η πραγματικότητα μέσα σε αυτήν καλύπτονται από ένα πέπλο μυστικισμού που θα κατασπαράξουν το “παλιό” παράδειγμα και όσους/ες μένουν με αυτό. Η δεύτερη τάση, του τεχνοφετιχισμού έχει να κάνει με μια παρανόηση, μια θρησκευτική πίστη στις νέες μηχανές που “ως παντοδύναμες”, “θα αντικαταστήσουν” τον άνθρωπο.

Η αλλαγή αυτή είναι βασικό κεφάλαιο της καθημερινότητάς μας και δεν περνά απλώς μπροστά στα μάτια μας σαν καρέ εικόνων και αναμνήσεων αλλά παρασέρνει τα πάντα μαζί της. Τις τελευταίες δεκαετίες οι λέξεις “αλλαγή παραδείγματος” χρησιμοποιούνται, αραιά μεν αλλά σταθερά, για να καταδείξουν κάποιες απ’ τις αλλαγές (άλλοτε πραγματικές και άλλοτε υποθετικές) στη ζωή, τη δομή και τη λειτουργία των κοινωνικών σχέσεων στον καπιταλισμό. Είναι το πέρασμα των επιστημονικών επαναστάσεων και τεχνολογικών αναδιαρθρώσεων που λαμβάνουν χώρα τους τελευταίους αιώνες. Ο Γκράμσι θα έλεγε, μιλώντας όχι για τις επιστημονικές μεταβατικές περιόδους αλλά για εκείνες των ριζικών καπιταλιστικών κρίσεων/ αναδιαρθρώσεων, ότι: Η κρίση συνίσταται ακριβώς στο ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί. Σ’ αυτό το μεσοδιάστημα εμφανίζονται πολλά διαφορετικά νοσηρά συμπτώματα [ref]Περιοδικό Cyborg #4, “Η αλλαγή παραδείγματος”[/ref].

Στο πέρας της ανάλυσης έχοντας μιλήσει για τις συνέπειες και τις αλλαγές που έχει επιφέρει η ψηφιακή επικοινωνία με κόμβο τη μηχανή στις σχέσεις στα πλαίσια των καπιταλιστικών κοινωνιών, δεν μπορούμε παρά να εντοπίσουμε το προφανές. Φαίνεται πως οποιοσδήποτε μπορεί να διαχειριστεί μια κρίση, η πραγματική φθορά όμως επέρχεται από την καθημερινότητα. Όσοι/ες, λοιπόν, δεν θέλουμε να μένουμε με το στόμα ανοιχτό, σε μια απόπειρα να χαρτογραφίσουμε αυτήν την αλλαγή παραδείγματος στον postmodern καπιταλιστικό κόσμο, οφείλουμε να αναγνωρίζουμε ένα σύνολο πολιτικών συμπερασμάτων.

Το διαδικτυακό Πανοπτικόν

Το Πανοπτικόν ήταν κατ’αρχήν μία αρχιτεκτονική μορφή που συμπύκνωνε τις τότε ιδέες για το διαχωρισμό, τον σωφρονισμό και τον έλεγχο των μη φυσιολογικών και μη χρήσιμων για το κοινωνικό σύνολο. Πρόκειται για “ένα δακτυλιοειδές οικοδόμημα· στο κέντρο, ένας πύργος· ο πύργος αυτός έχει μεγάλα παράθυρα που βλέπουν προς το εσωτερικό του δακτυλίου· το περιφερικό οικοδόμημα διαιρείται σε κελιά, που το καθένα τους διαπερνά ολόκληρο το πάχος του οικοδομήματος· τα κελιά έχουν δυο παράθυρα – το ένα τους βλέπει προς τα μέσα και αντιστοιχεί σ’ ένα απ’ τα παράθυρα του πύργου· το άλλο δίνει προς τα έξω, και αφήνει το φως να διαπερνά το κελί πέρα για πέρα”.

Το φαινομενικά απλό αυτό σύστημα διασφάλιζε ότι όχι μόνο οι κρατούμενοι μπορούν να είναι ορατοί όλοι μαζί και ο καθένας χώρια, αλλά κι ότι δεν μπορούν να δουν αν κάποιος βρίσκεται στον κεντρικό πύργο:

“Φτάνει έτσι να τοποθετηθεί ένας επιτηρητής στον κεντρικό πύργο και σε κάθε κελί να κλειστεί ένας τρελός, ένας άρρωστος, ένας κατάδικος, ένας εργάτης, ή ένας μαθητής: με την αντιφεγγιά της μέρας μπορείς να διακρίνεις από τον πύργο τους έγκλειστους – μικρές σιλουέτες δέσμιες στα κελιά της περιφέρειας. Το κάθε κλουβί είναι κι ένα μικρό θέατρο, όπου ο ηθοποιός είναι μόνος, ολότελα εξατομικευμένος και μόνιμα ορατός. Το πανοπτικό σύστημα δημιουργεί μονάδες χώρων που επιτρέπουν την αειδιάκοπη παρακολούθηση και την άμεση αναγνώριση”. Jeremy Bentham, 1785.

Έχοντας στον νου μας την παραπάνω περιγραφή, ας αξιολογήσουμε εδώ μερικά από τα σημεία- συνέπειες που σταθήκαμε μέχρι τώρα. Ο άνθρωπος -με τη συγκατάθεσή του ή χωρίς- καθίσταται από διαχειριστής της μηχανής σε διαχειριζόμενο από τη μηχανή. Η συνεχής αναδιαμόρφωση της ψηφιακής επικοινωνίας -με όρους που μόνο από τον ίδιο το χρήστη δεν επιβάλλονται- την καθιστά συνώνυμη της δικτύωσης/συνδεσιμότητας. Η ανθρώπινη εργασία, μετατρέπεται σε τεχνική δραστηριότητα και δεν αποτελεί πια “το συνειδητό μέλος” της μηχανής, αλλά την ίδια την “υπεύθυνη και δημιουργική συνείδησή της” [ref]Περιοδικό Cyborg #5,“Έργάτης- μηχανή, κυβερνητική,μηχανολογία ιδεολογία”[/ref]. Η εργασία αυτή προσδιορίζεται με όρους αποδοτικότητας και είναι εμφανής μόνο στα στενά πλαίσια του διαδικτυακού χρόνου. Η εργασία αυτή, έχει σημασία να ελέγχεται και να επιτηρείται γιατί αποτελεί βασική προυπόθεση για τη διαχείριση των γνώσεων, των συναισθημάτων, των συνηθειών και των επιθυμιών του εκάστοτε χρήστη.

Πιο αναλυτικά, έχει σημασία να σταθούμε σε δύο συνιστώσες όσον αφορά στον έλεγχο και την επιτήρηση. Η μία είναι αυτή της συμμετοχικής επιτήρησης μέσα απ’ την διάχυση των δυνατοτήτων για “μικρο-ελέγχους” του ενός πάνω στον άλλο. Βλέποντας τους πράκτορες λογισμικού όχι απλά σαν ένα τεχνολογικό φαινόμενο, αλλά σαν ένα σύνολο σχέσεων που αλλάζουν καθημερινά -στον βαθμό που η κοινωνική ύπαρξη πάει χέρι-χέρι με τέτοια, βλέπουμε πως η έννοια της επιτήρησης δεν έχει το νόημα που είχε κάποτε. Η συνολική διαχείρηση των προσωπικών δεδομένων καθίσταται πλέον ως ένα εισιτήριο για να περάσεις στη διαδικτυακή πραγματικότητα “μαζί με όλους τους άλλους”. Πολύ απλά και γρήγορα, χωρίς περισσότερη σκέψη.

Από την άλλη η επιτήρηση από τα πάνω, είναι μια συνθήκη που δεν κρύβεται από τα αφεντικά. Αντίθετα υπερπροβάλλεται ως μια από τις δυνατότητες του νέου τεχνολογικού θαύματος. Οι επιτηρούμενοι του νέου πανοπτικού ξέρουν ότι παρακολουθούνται και ακολούθως προσαρμόζονται στις κανονικότητες / κανόνες του παιχνιδιού, αυτοεπιτηρούμενοι ή επιτηρώντας με τη σειρά τους άλλους. Η αίσθηση ότι οι κινήσεις του καθενός στο internet είναι εν δυνάμει παρακολουθήσιμες ανά πάσα στιγμή είναι πλέον εγγενές χαρακτηριστικό της δικτύωσης. Με δύο λόγια, μιλάμε για μία απ’τις οργανικές λειτουργίες της δημόσιας τάξης. Και θα ήταν οριακά αστείο κάτι τέτοιο να μην θεωρείται ως δεδομένο.

Πέρα όμως από το προφανές, αυτή η υπερσυσσώρευση δεδομένων πρέπει να αποδίδει. Αυτό, αφενός, επιτυγχάνεται μέσω των μαζικών επενδύσεων στην αγοραπωλησία των πληροφοριών αυτών και σε διαφημίσεις. Η διαδικτυακή επιτήρηση, είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη και στο πεδίο της κατανάλωσης [ref]”Το νέο πανοπτικό: νέες τεχνολογίες και επιτήρηση”/μπροσούρα Mητροπολιτικών Συμβουλίων Αυτόνομων[/ref]. Η χρήση των προσωπικών δεδομένων για εμπορική αξιοποίηση είναι μία από τις απαραίτητες λειτουργίες του ηλεκτρονικού γραμματέα/ υπηρέτη π.χ. η παραπομπή σε αγορά, που σύμφωνα με το καταλωτικό σου προφίλ, μπορεί να σε ενδιαφέρει. Και είναι και αυτή που κατευθύνει με διάφορους τρόπους τις επιθυμίες του χρήστη και εν τέλει επιφέρει κέρδη. Ο εμπορευματικός αυτός φετιχισμός μαγνητίζει, πουλάει ευκολία, παραγωγή συναισθημάτων πληρότητας και το αίσθημα της κατάκτησης -που δεν είναι ποτέ αρκετό.

Μια τέτοιου είδους επιτήρηση φαίνεται ακόμα να επεκτείνεται σε κάθε σχεδόν “κατηγορία” των προσωπικών στοιχείων. Από την αξιολόγηση του κοινωνικού κύκλου (πχ. ποιοι είναι οι στενοί σου φίλοι με βάση τη διαδικτυακή σας επαφή) μέχρι το αναλυτικό προφίλ σου στον εργασιακό χώρο (που εδώ και δεκαετίες αξιοποιείται ως βιογραφικό για τα αφεντικά και όχι μόνο) μέχρι και την επιτηρούμενη φοιτητική ταυτότητα (π.χ. πανεπιστήμια που ελέγχουν τα ιστορικά περιήγησης των φοιτητών τους).

Φαίνεται, λοιπόν πως αυτή η πολιτική διαχείρισης του database, ως η μεγιστοποίηση της αποθήκευσης προσωπικών δεδομένων/πληροφοριών είναι ένα από τα βασικά σημεία της αλλαγής παραδείγματος. Μόνο που η επιτήρηση αυτή, ο συνεχής έλεγχος και η οργάνωση/αξιοποίηση των δεδομένων κλιμακώνεται ή καλύτερα έχει κλιμακωθεί σε τέτοιο βαθμό που σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να κατανοήσουμε επακριβώς. Γιατί πρόκειται για το είδος αυτό του ελέγχου που γίνεται ήρεμα και συναινετικά, με την άδεια- ή και χωρίς- των “από τα κάτω” ενόσω αυτοί αλληλοεπιτηρούνται. Και ο έλεγχος αυτός έχει οργανική σημασία για την οργάνωση και λειτουργία των καπιταλιστικών κοινωνιών. Η καθημερινές ασχολίες και ενδιαφέροντα, οι ανάγκες μας, ο τρόπος που επικοινωνούμε, ο χρόνος που περνάμε online, οι γνώσεις και οι σχέσεις μας, είναι απαραίτητο να διαμεσολαβούνται. Kατ’επέκταση, η αποθήκευση και επιτήρηση του όγκου των δεδομένων αυτών, αποτελούν βασικές προυποθέσεις της αξιοποίησής τους για τις ανάγκες του κεφαλαίου.

Ο προγραμματισμός της ζωής σε αλγοριθμικό στιλ

_erase n rewind στις κοινωνικές σχέσεις

Όσα είπαμε ισχύουν και στο αντίστροφο. Η ηλεκτρονική διαμεσολάβηση του κοινωνικού εργοστασίου, η πληροφοριοποίηση της κοινωνικής ζωής και η οργάνωσή της με τους όρους λειτουργίας της μηχανής καθιστούν σαφώς ρευστά τα όρια μεταξύ των καταστάσεων “άνθρωπος- διαχειριστής” και “άνθρωπος υπό διαχείριση”. Με μία πρώτη σκέψη, θα μπορούσαμε να πούμε πως πρόκειται για μια νέα φθηνή λύση που έχει ως στόχο να ταίσει μικροαστικά όνειρα για την απόκτηση ηλεκτρονικού, προσωπικού γραμματέα, υπηρέτη, μάνατζερ ή για ένα ακόμη φαντασμαγορικό τεχνολογικό επίτευγμα με βάση το οποίο η μηχανή αποκτά υπόσταση και ηγετικές δυνατότητες.

Με μια δεύτερη σκέψη όμως, βρισκόμαστε μπροστά σε μια αλλαγή με πολύ πιο ουσιαστικά αποτελέσματα από τα παραπάνω. Η ένταξη της πληροφορίας στην καθημερινότητα έρχεται, ή μάλλον έχει φτάσει καιρό τώρα και οργανώνει με τεράστια επιτυχία τη ζωή σε αλγοριθμικό στιλ με νέους όρους αποδοτικότητας. Και για τους όρους αυτούς εμείς έχουμε τον τελευταίο λόγο. Η ζωή, η εργασία, η φιλία, ο έρωτας, ο ελεύθερος χρόνος, οι ανάγκες, οι επιθυμίες, οι αισθήσεις αποθηκεύονται, ελέγχονται, τίθενται υπό επεξεργασία και προσαρμογή για να συμβαδίσουν με το νέο μοντέλο οργάνωσης. Στην περίπτωση που “δε συμμορφώνεσαι” είσαι σίγουρα άνθρωπος με χαμηλή λειτουργικότητα. Για να “μιλήσεις” πρέπει να αρνηθείς να επικοινωνήσεις, και για να “επικοινωνήσεις” πρέπει να αρνηθείς να μιλήσεις. Έτσι, «…κάθε ανθρώπινη πράξη, κάθε ομαδική συμπεριφορά, αποτελεί αποτέλεσμα μιας απώτερης δομικής σχέσης μεταξύ δύο θεμελειακών πληροφορικών συστημάτων: της βάσης δεδομένων και του αλγοριθμικού λογισμού…»[ref]Ανοικτή συνέλευση Mητροπολιτικών Συμβουλίων με θέμα «Σώματα την εποχή της βιοπληροφορικής» 11/6/2003[/ref].

Η συνθήκη όμως αυτή ούτε ήρθε από το πουθενά ούτε θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κάτι νέο. Η ιστορία έχει ως εξής. Οι αρνήσεις των ‘60s και ‘70s έβγαλαν αντεστραμένα στο τραπέζι της καπιταλιστικής ανατομίας σχεδόν το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων. Δημιούργησαν έναν δικό τους ξέχωρο κόσμο όπου οι λέξεις και οι σχέσεις είχαν το νοήμα πού ήθελαν και όριζαν οι ίδιοι/ίδιες ως εργάτες/τριες. Οι γνώσεις και οι τρόποι αυτοί (του κοινωνικού εργοστάσιου/ του κοινωνικού εργάτη) μας χρειάζονται οπωσδήποτε. Μας χρειάζονται ως οι πιο κοντινές στο σήμερα “παλιές” έννοιες και απόψεις, που μπορούν να διαφωτίσουν το (καπιταλιστικό) σήμερα και αύριο. Που πρέπει και μπορούν, εν τέλει, να γίνουν βασικά εργαλεία μας για τις σύγχρονες μάχες, για τον ταξικό ανταγωνισμό στον 21ο αιώνα [ref]Απ’ το κοινωνικό εργοστάσιο στην μηχανοποίησή του, περιοδικό Sarajevo, τεύχος 108[/ref]. Όλα τα παραπάνω, τα αφεντικά και οι ειδικοί τους τα κατάλαβαν και τα χρησιμοποίησαν πολύ πριν από εμάς. Έτσι, η μαζική αφομοίωση και αξιοποίηση των πρακτικών αυτών και ιδίως όσον αφορά στην ηλεκτρονικά διαμεσολαβημένη επικοινωνία, ήταν ένας από τους τρόπους αντεπίθεσής στις αρνήσεις αυτές.

Επίλογος

Κι εδώ πρέπει να αναρωτηθούμε: Πρόκειται για κάποιο είδος αποπλάνησης ή μπερδέματος; Δεν είμαστε σίγουρες/οι. Η ευκολία με την οποία τα διαδοχικά κύματα τεχνολογικών εφαρμογών που “διευκολύνουν”/ “ομορφαίνουν” την καθημερινή ζωή και διαμεσολαβούν τις σχέσεις μας δεν είναι τυχαία. Αυτή η μοναξιά που αισθανόμαστε, βιδωμένοι/ες στην καρέκλα και με τα μάτια καρφωμένα στις στιλάτες οθόνες μας, δεν είναι τυχαία. Το ότι οι αποφάσεις για εμάς τους/τις ίδιους/ες δεν είναι στη δική μας διακριτική ευχέρεια, επίσης δεν είναι τυχαίο. Πρόκειται λοιπόν, για κάποιου είδους συνομωσιολογία; Ή μήπως ο/η ιστορικός του μέλλοντος θα χαρακτήριζε όλα αυτά απλώς ως ασύμετρη σύγχυση στην προσπάθεια να εγκληματιστούμε στη νέα τάξη πραγμάτων; Τίποτα από όλα αυτά. Η αλλαγή παραδείγματος συντελείται μπροστά στα μάτια μας με την ενεργητική μας συμμετοχή και την παθητική μας αδράνεια. Κι αυτό ως εργάτες/τριες και ως περίεργοι/ες που παίρνουμε στα σοβαρά τις σχέσεις και τις γνώσεις που μας έχουν κλέψει. Με δυο λόγια πρέπει να αντικρίσουμε τον καπιταλιστικό 21ο αιώνα όπως πραγματικά είναι. Είναι τουλάχιστον ένα πρώτο βήμα.